Wise-prezident Cevdet Yyllmaz MTP maksatlaryny yglan etdi: Adam başyna düşýän milli girdeji 20 müň dollara golaýlaýar

Wise-prezident Cevdet Yyllmaz Gazna we maliýe ministri Mehmet Şimşek we Prezidentiň strategiýasy we býudjet prezidenti himbrahim Şenel bilen bilelikde Prezident toplumynda geçirilen "Orta möhletli maksatnama halkara metbugat ýygnagy" çäginde daşary ýurt metbugat işgärleri bilen duşuşdy. Duşuşykda 2027-2029-njy ýyllary öz içine alýan Orta möhletli maksatnamanyň (MTP) makroykdysady maksatlary, global ösüşleriň beýany we türk ykdysadyýetiniň ýol kartasy jikme-jik ara alnyp maslahatlaşyldy. MTP ösüş meýilnamalaryna laýyklykda her ýyl täzelenýändigini mälim eden Yyllmaz, bu programmanyň makroykdysady, maliýe we gurluş syýasatlaryna gönükdirilen esasy çarçuwadygyny aýtdy.

Global kynçylyklar we MTP makroykdysady wersiýalar

Türkiye dünýä ykdysadyýetiniň aýrylmaz bir bölegidigini ýatladyp, wise-prezident Cevdet ılmylmaz dünýä derejesindäki kyn şertleriň ykdysady çaklamalara gönüden-göni täsir edýändigini aýtdy. Söwda hyzmatdaşlarynyň ösüş depgini baradaky halkara çaklamalaryň geçen ýyl 2,4 göterimden 1,6 göterime çenli azalandygyny bellän ılmaz, senagat önümçiliginiň peselendigini hem aýtdy. Yylmaz, geçen ýyl bu döwürde 3,4 göterim ösüş çak edilse-de, häzirki çaklamalaryň 0,5 göterim azalýandygyny görkezýär, bu suratyň esasy sebäbiniň sebitdäki uruşlardygyny we bu ýagdaýyň tutuş dünýä ykdysadyýetine, esasanam Europeewropa ýaramaz täsirini ýetirýändigini aýtdy.

Yylmaz, energiýanyň we haryt bahalarynyň ýokarlanmagynyň hem býudjet balansyna basyş edýändigini aýtdy we Brent nebitiniň barrel bahasynyň geçen ýyl 64,3 dollar boljakdygyna garamazdan şu gün bu görkezijiniň ortaça 89,3 dollara ýetendigini aýtdy. Ylılmaz, makroykdysady maksatlaryň şoňa laýyklykda täzeden gözden geçirilendigini düşündirip, öň 3,8 göterim diýlip çaklanylýan ösüş depgininiň 3,3 göterime çenli täzelenendigini aýtdy. Consumereylyň ahyrynda sarp ediş bahalarynyň görkezijisi (CPI) çaklamasy 16 göterimden 28,4 göterime çenli täzeden seredildi. Energetika kanuny 63 milliard dollardan 71 milliard dollara çenli artansoň, daşary söwda defisitine garaşmak 96 milliard dollardan 105 milliard dollara çenli ýokarlandy. Syýahatçylyk girdejilerine garaşylýan zatlar 68 milliard dollardan 65 milliard dollara çenli täzeden seredildi.

Maliýe durnuklylygy, KKM-iň ätiýaçlyk mukdaryny ýokarlandyrmak we täzeden düzmek

Türkiýeniň ösüş hiliniň we netijeliliginiň ýokarlanandygyny mälim eden Cevdet ılmaz, inflýasiýa garşy maksatnamany goldaýan deňagramly gurluşy üpjün edýän umumy sarp edişden has çalt ösýändigini aýtdy. Türk lirasyna bolan ynamyň ýokarlanmagy bilen maliýe durnuklylygynda taryhy ädimleriň ädilendigini bellän ılmaz, üç ýyl ozal daşary ýurt walýuta goýumlarynyň gaty ýokarydygyny we TL goýumlarynyň pesdigini, häzirki wagtda türk lira goýumlarynyň iki esse artandygyny we daşary ýurt walýuta goýumlarynyň 40 göterimden aşak düşendigini ýatlatdy. Yylmaz, walýuta hümmeti bilen goralýan goýum (KKM) hasaplarynyň maliýe bazarlaryna zyýan ýetirmezden doly täzelenendigini habar berdi.

Türkiýanyň halkara ätiýaçlyklarynda rekord derejede ýokarlanandygyny bellän ılmaz, "2023-nji ýylyň maý aýynda 98,5 milliard ABŞ dollary bolan umumy ätiýaçlyklarymyz 2026-njy ýylyň 28-nji awgustyna çenli 188,2 milliard dollara çenli ýokarlandy. Biz ätiýaçlyklarymyzda takmynan 90 milliard dollar artmagy gazandyk" -diýdi. Riskurduň töwekgelçilik mukdaryny görkezýän CDS derejesiniň 2023-nji ýylyň maý aýynda 700 baldan 220-den aşak düşendigini mälim eden Yyllmaz, döwlet karzynyň jemi içerki önüme bolan gatnaşygynyň 23,9 göterimde ösýän ýurtlaryň (80 göterim) we ösen ýurtlaryň (100 göterimden gowrak) pesdigini, korporatiw berginiň jemi içerki önüme bolan gatnaşygynyň 38,9 göterimdigini aýtdy. Häzirki hasap defisitiniň jemi içerki önüme bolan gatnaşygy taryhy ortaça pes bolup, urşuň wagtlaýyn täsirine garamazdan 2,3 göterim galypdy.

Inflýasiýa garşy göreş we adam başyna 20 müň dollar girdeji maksady

inflýasiýa garşy göreşde kesgitli ädimleriň görülýändigini mälim eden ılmaz, 2024-nji ýylyň maý aýynda 75,5 göterime barabar inflýasiýanyň, durmuşa geçirilýän berk syýasatlaryň netijesinde 2026-njy ýylyň awgust aýyna çenli 31,5 göterime çenli azalandygyny aýtdy. 2026-njy ýylyň ahyrynda inflýasiýanyň 28,4 göterim bolmagyna garaşýandyklaryny mälim eden ılmaz, 2027-nji ýylda 21 göterime, 2028-nji ýylda 13,5 göterime çenli we programmanyň ahyrynda ýene bir sanly derejä düşmegi maksat edinýändigini aýtdy.

Maksatnamanyň güýçli syýasy ýolbaşçylyga we Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň garaýşyna laýyklykda alnyp barylýandygyny mälim eden Yyllmaz: "2026-njy ýylyň ahyryna çenli milli girdejimiziň 1,8 trillion dollardan geçjekdigini we adam başyna düşýän milli girdejiniň ilkinji gezek 20 müň ABŞ dollaryna ýetjekdigini çaklaýarys" -diýdi. 2026-njy ýylda 3,3 göterim bolmagyna garaşylýan ösüş depgini kem-kemden ýokarlanmaga gönükdirilip, 2027-nji ýylda 4,2 göterime, 2028-nji ýylda 4,6 göterime we maksatnamanyň ahyrynda 5 göterime ýeter. Iş bazarynda oňyn ösüşleriň dowam edýändigini mälim eden ılmaz, maksat işsizligiň derejesini 8 göterimden peseltmekden ybaratdygyny we meýilnamanyň çäginde her ýylda ortaça 700 müň iş bilen üpjün edilip, jemi 2,1 million iş ornunyň beriljekdigini aýtdy.

Ahyrynda, ýaşyl we sanly üýtgeşmeleriň ösüş strategiýasynyň diregi bolup durýandygyny mälim eden Yyllmaz, Türkiye COP31 sammitini kabul etjekdigini we uglerodsyz ykdysadyýetiň maksatlaryna laýyklykda häzirki hasap defisitini azaltmakda ýaşyl meýilnamanyň möhüm rol oýnajakdygyny aýtdy. Aziýa bazary we Hytaý bilen söwda gatnaşyklarynyň diwersifikasiýa edilendigini mälim eden Yyllmaz, Prezident Erdogan bilen Japaneseaponiýanyň premýer-ministri Takaiçi Sananyň arasyndaky netijeli duşuşyklaryň iki ýurduň arasyndaky strategiki hyzmatdaşlygy güýçlendirendigini aýtdy.