Cevdet ılmaz MTP Jikme-jikliklerini yglan etdi: KKM Täzeden düzmek, ätiýaçlyklar rekord goýdy

Wise-prezident Cevdet ılmaz , Gazna we maliýe ministri Mehmet Şimşek we Prezidentiň strategiýasy we býudjet prezidenti himbrahim Şenel Prezident toplumynda geçirilen "2027-2029 döwürleýin orta möhletli maksatnama (MTP)" halkara metbugat ýygnagynyň çäginde daşary ýurt metbugat işgärleri bilen duşuşdy. Duşuşykda türk ykdysadyýetiniň makroykdysady maksatlary, gurluş özgertmeleri we salgyt düzgün-nyzam ädimleri giňişleýin ara alnyp maslahatlaşyldy.

Yılmaz, MTP-iň ösüş meýilnamalaryna laýyk gelýän, her ýyl täzelenýän we ykdysady syýasatlara ýolbaşçylyk edýän esasy gollanma bolup durýandygyny aýtdy we meýilnamanyň ýyllyk býudjetini taýýarlamak üçin esas döredýändigini we reforma gün tertibini aýdyňlaşdyrýandygyny aýtdy. Türkiýäniň dünýä ykdysadyýetindäki kyn şertlere garamazdan aýgytly ädimler ädýändigine ünsi çeken ıylmaz, global ösüşleriň içerki ykdysady çaklamalara edýän täsirine ünsi çekdi.

MTP makroykdysady maglumatlardaky global kynçylyklar we wersiýalar

Wise-prezident ılmaz, dünýädäki önümçilik we ösüş çaklamalarynyň azalandygyny aýtdy we Türkiýäniň iň möhüm eksport bazarlarynyň peselmeginiň daşary ýurt islegine täsir edýändigini aýtdy. Söwda hyzmatdaşlarynyň ösüş çaklamasynyň geçen ýyl MTP taýýarlanylanda 2,4 göterim bolandygyny, emma şu gün bu görkezijiniň 1,6 göterime çenli peselendigini mälim eden Yylmaz, sebitdäki söweşleriň esasanam Europeanewropanyň ykdysadyýetine we şonuň üçin Türkiýäniň eksport görkezijilerine ýaramaz täsir edendigini aýtdy.

Yylmaz, energiýanyň we haryt bahalarynyň ýokarlanmagynyň çaklamalary hem üýtgedendigini mälim etdi we geçen ýyl 64,3 dollar bolan Brent nebitiniň barrel bahasy baradaky çaklamanyň şu gün 89,3 dollar derejesine ýetendigini aýtdy. Makroykdysady çaklamalaryň şoňa laýyklykda täzeden gözden geçirilendigini düşündirip, Yylmaz "Ösüş depginimizi 3,8 göterimden 3,3 göterime çenli täzeden gözden geçirdik. Consumereylyň ahyrky sarp ediş bahalarynyň görkezijisi (CPI) çaklamasy 16 göterimden 28,4 göterime çenli täzelendi. Bu täzelenmeler Merkezi Bank bilen geçirilen maslahatlar we bilelikdäki bahalandyrmalar netijesinde hakyky çemeleşildi.”

Global ösüşleriň häzirki hasap balansyna gönüden-göni täsir edýändigini mälim eden Yylmaz, energiýa söwdasynyň 63 milliard dollardan 71 milliard dollara çenli ýokarlanmagy sebäpli daşary söwda defisit çaklamasynyň 96 milliard dollardan 105 milliard dollara çenli ýokarlandygyny aýtdy. Syýahatçylyk girdejilerine garaşylýanlaryň 68 milliard dollardan 65 milliard dollara çenli täzeden seredilendigini mälim eden Yyllmaz, 2027-nji ýylda global ösüş garaşyşlarynyň 3,4 göterim, dünýä söwdasynyň ösüşi 4,3 göterim oňyn we bu Türkiýe ýaly ýurtlary eksport etmek üçin mümkinçilik döredýändigini aýtdy.

Türk Lirasyna bolan ynam artdy: KKM nola öwrüldi, ätiýaçlyklar 188 milliard dollardan geçdi

Cevdet ılmaz, Türkiýa maýa goýumlarynyň sarp edişden has çalt ösýändigini we munuň ösüşiň hilini, netijeliligini we dowamlylygyny ýokarlandyrýandygyny aýtdy we bu deňagramly ösüşiň inflýasiýa garşy göreşi hem goldaýandygyny aýtdy. Türk lirasyna bolan ynamyň günsaýyn güýçlenýändigini mälim eden Yyllmaz, üç ýyl ozal gaty ýokary bolan daşary ýurt walýuta goýumlarynyň 40 göterimden aşak düşendigini, TL goýumlarynyň takmynan iki esse azalandygyny habar berdi.

Maliýe durnuklylygy babatynda iň möhüm ösüşleriň biriniň walýuta hümmeti bilen goralýan goýumlar (KKM) hasaplarynda başdan geçirilendigini mälim eden Yyllmaz, "Ykdysadyýetimiz üçin esasy şertli jogapkärçiligi emele getirýän Forex goragly ýataklar häzirki wagtda nol derejededir. Bu prosesi maliýe bazarlaryna we durnuklylyga zyýan ýetirmezden taryhy taýdan üstünlik gazanýarys" -diýdi.

ılmaz ätiýaçlyklaryň güýçli ýokarlanandygyny belläp, 2023-nji ýylyň maý aýynda 98,5 milliard dollar bolan umumy ätiýaçlyk gorunyň 188,2 milliard dollara ýetendigini, 2026-njy ýylyň 28-nji awgustyna çenli takmynan 90 milliard dollar artandygyny aýtdy. Şol döwürde Türkiýanyň töwekgelçilik mukdaryny görkezýän CDS hümmetiniň 700 baldan 220 baldan aşak düşendigini mälim etdi. Türkiýäniň jemi içerki önüme bolan döwlet karzynyň 23,9 göterimdigini, ösüp barýan ýurtlaryň (80 göterimden) we ösen ýurtlaryň (100 göterimden gowrak) has pesdigini belläp, lylmaz öý karzynyň 10 göterim derejede, korporatiw berginiň bolsa 38,9 göterimdigini aýtdy.

inflýasiýa garşy göreşde möhüm öňegidişlik gazandyklaryny mälim eden Yyllmaz, 2024-nji ýylyň maý aýynda 75,5 göterim ýokarlan inflýasiýanyň kesgitlenen syýasatlar sebäpli peselmek tendensiýasyna girendigini aýtdy. Global üpjünçilik sarsgynlary sebäpli wagtlaýyn haýallyk bar bolsa-da, 2026-njy ýylyň awgust aýyna çenli 31,5 göterim bolan inflýasiýanyň ýylyň soňky çärýeginde ýene-de pese gaçmagyna we 2026-njy ýylyň ahyrynda 28,4 göterime ýetmegine garaşylýar.

Milli girdeji maksady 1.8 trillion dollar: inflýasiýa ýeke san azalýar

Yylmaz, azyk, ýangyç, tebigy gaz we transport ýaly urşa gönüden-göni täsir edýän zatlaryň CPI sebediniň 34,5 göterimini emele getirýändigini aýtdy we bu zatlar aýrylanda inflýasiýanyň esasy tendensiýasynyň pese gaçmagynyň aýgytly dowam edýändigini aýtdy. Earthquakeer titremesiniň çykdajylarynyň býudjetdäki maliýe ýüküne garamazdan, býudjet defisitiniň jemi içerki önüme bolan gatnaşygy gözegçilikde saklanýandygyny aýtdy.

Maksatnamanyň Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň berk ýolbaşçylygyna we garaýşyna laýyklykda durmuşa geçirilendigini mälim eden Yyllmaz: "2026-njy ýylyň ahyryna çenli milli girdejimiziň 1,8 trillion dollardan geçjekdigini çaklaýarys we adam başyna düşýän milli girdejimiziň ilkinji gezek inflýasiýany azaltmak bilen bahanyň durnuklylygyny üýtgetmek.