Yrak-KRG dawasy eksportçylara zarba urýar: Habur serhet derwezesinde iki gezek salgyt salmak

Yragyň merkezi hökümeti bilen Yragyň Kürt sebitleýin hökümetiniň (KRG) arasyndaky gümrük we ýurisdiksiýa jedelleri Türkiýanyň serhetaşa söwdasyna gönüden-göni täsir edýär. CHP Gaziantepiň orunbasary Melih Meriç Habur serhet derwezesindäki bidüzgünçilikleri Mejlisiň gün tertibine getirenden soň, Söwda ministri Ömer Bolat bu pudagy ýakyndan gyzyklandyrýan möhüm beýanatlar berdi. Ministr Bolatyň beren jogaby serhet derwezesinde garaşylýan wagtlary, bikanun getirilen sanlary we eksportçynyň egnine "goşa salgyt" ýüküni açyk görkezdi.

Habur serhet derwezesinde ýyllara garaşmak we dykyzlyk

Söwda ministrliginiň paýlaşýan maglumatlaryna görä, Habur gümrük derwezesindäki tranzit wagtlary ýyl-ýyldan üýtgeýär. 2024-nji ýylda Türkiýä girmegiň ortaça garaşma wagty 5,6 sagat we çykmak üçin 2.7 sagat hökmünde hasaba alyndy. 2025-nji ýyldaky maglumatlara seredeniňde, giriş ugrundaky garaşmagyň wagtynyň 5,7 sagat çenli ýokarlanandygy, çykyş ugrundaky wagtyň bolsa 2 sagat çenli azalandygy görünýär. 2026-njy ýylda giriş ugrundaky ortaça garaşmak wagty 5,6 sagat boldy, çykyş ugrundaky garaşma wagty bolsa 1,5 sagat çenli azaldyldy.

2026-njy ýyldan başlap, Habur gümrük derwezesinden her gün ortaça 4 müň ulag we 8 müň ýolagçy girer we çykar. Dykyzlygynyň esasy sebäpleriniň arasynda Yrak tarapyndaky Ybraýym Halil derwezesindäki geleşik we gözegçilik prosesleri, beýleki edara gözlegleri we resminamalaryň kemçilikleri tapawutlanýar.

Millionlarça kontrabanda we neşe serişdeleri

Jogap serhet derwezesindäki howpsuzlyk we gözleg işlerine-de degip geçdi we Habur gümrük gullugynyň bikanun getirilmegi we aňtaw gullugynyň üstünlikli işini öz içine aldy. 01.01.2023 bilen 12.06.2026 aralygynda geçirilen gözlegleriň dowamynda 5607 belgili kontrabanda garşy kanunyň çäginde 3 müň 434 hadysada jemi 7 milliard 505 million 100 müň 96 TL kontrabanda söwdasy ele salyndy. Şol döwürde geçirilen 20 dürli amalda, bazar bahasy 3 milliard 865 million 860 müň 83 TL boldy.

ASYCUDA Impasse: Mosul bendindäki eksportçylara iki gezek salgyt urmagy

Yragyň merkezi hökümeti, gümrük girdejilerine we daşary ýurt töleglerine has berk gözegçilik etmek üçin 2025-nji ýylyň 1-nji dekabrynda İbrahim Halil gümrük derwezesinde gümrük maglumatlary awtomatlaşdyryş ulgamyny (ASYCUDA) tabşyrdy. Şeýle-de bolsa, KRG-nyň bu ulgamy durmuşa geçirmekden ýüz öwürmegi türk eksportçylary üçin ägirt uly maliýe ýüküni döretdi. Ulgam integrasiýasyna ýetip bolmaýandygy sebäpli, KRG tarapyndan Ybraýym Halil gümrük derwezesinde ýygnan salgytdan başga-da, Yragyň merkezi hökümeti Mosul bendiniň barlag nokadynda ikinji gezek salgyt ýygnaýar.

Türkiýe Respublikasynyň Bagdadyň ilçihanasy, Söwda geňeşçisi we Türkiýe-Yrak ykdysady we söwda bilelikdäki komiteti (JETCO) arkaly geçirilen diplomatik başlangyçlara garamazdan, Bagdadyň administrasiýasy yza çekilmeýär. Yrak hökümeti tarapyndan türk transportçylaryna teklip edilýän alternatiw ugurlar, howpsuzlyk töwekgelçiligi sebäpli pudak wekilleri tarapyndan ileri tutulmaýar. Söwda ministrligi meseläni çözmek üçin diplomatik we täjirçilik başlangyçlaryny dowam etdirýär.