Armanistonning o'zgarish uchun kurashi: saylovlar va oqibatlari

Armaniston Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin mustaqil davlat sifatida jahon sahnasida o'z o'rnini egalladi. Biroq, bu mustaqillik mamlakatni uzoq yillar davomida yopiq tizim, korruptsiyalashgan hukumatlar va qo'shnilar bilan keskin munosabatlar spiraliga olib keldi. Bosh vazir Nikol Pashinyanboshchiligidagi hukumat 2020-yildagi 2-Qorabogʻ urushidan soʻng mamlakat yoʻnalishini oʻzgartiradigan muhim qadamlar tashlashga kirishdi.

Armanistonning siyosiy oʻzgarishi

Armaniston oʻz mustaqilligini qoʻlga kiritganidan beri transchegaraviy hududiy daʼvolari bilan eʼtiborni tortdi. Ikkinchi Qorabogʻ urushidan keyin beqarorlik spirali, Pashinyan hukumati mintaqaviy totuvlikka eʼtibor qaratishi kerak edi. Anadolu agentligi (AA) tomonidan tayyorlangan "Armaniston tarixiy chorrahada" nomli fayl bu o'zgarish jarayonining muhim tafsilotlarini ochib beradi.

Mintaqaviy va xalqaro aloqalar

Taxminan 3 million aholisi bo'lgan Armaniston, mintaqaviy kuchlar bilan Rossiya, Yevropa Ittifoqi, AQShning e'tiborini tortgan davlatdir. Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Armaniston maʼmuriyati Moskvaning Janubiy Kavkazdagi eng yaqin ittifoqchilaridan biriga aylandi, shu bilan birga Ozarbayjonning Qorabogʻ mintaqasidagi separatistik harakatlarni qoʻllab-quvvatladi. Bu holat Ozarbayjon hududining salmoqli qismini bosib olinishiga sabab boʻldi.

Oʻtmishdan hozirgi kungacha boʻlgan siyosiy iqlim

1998-2008-yillarda mamlakatni boshqargan Robert Kocharyan, keyin esa Serj Sarkisyan Rossiya bilan yaqin munosabatlarning davom etishini taʼminladi. Biroq bu davrlarda avtoritar boshqaruv uslubi va markazlashgan siyosat Armanistonning demokratik rivojlanishida to‘siq bo‘ldi. Iqtisodiy tuzilmaning oligarxik tuzilmaga aylanishi, korruptsiyaning kuchayishi va siyosiy qotilliklarga to'la davr mamlakatning dastlabki 30 yilini shakllantirdi.

Pashinyan davrining boshlanishi

Nikol Pashinyan2018-yilda hokimiyat tepasiga kelganida, o'z siyosatini qabul qilgan paytda xalqning 70 foizi tomonidan qo'llab-quvvatlandi. G‘arb bilan integratsiyalashgan va Ozarbayjon yerlarining bosib olinishiga e’tibor bermagan. U o‘zining ilk yillarida G‘arb bilan munosabatlarni yaxshilash, korrupsiyaga qarshi kurash kabi masalalarga e’tibor qaratgan. Biroq 2-Qorabog‘ urushi Pashinyan uchun burilish nuqtasi bo‘ldi.

Qorabog‘ urushidan keyingi o‘zgarish

2020 va 2023-yillarda Ozarbayjonga qarshi mag‘lubiyatlar Pashinyanni ham ichki, ham tashqi siyosatda tub o‘zgarishlarga olib keldi. Ozarbayjon bilan tezda tinchlikka erishmoqchi bo'lgan Pashinyan, Armanistonning yakkalanib qolganini va jang qilish orqali yutuqlarga erisha olmaganini ta'kidladi. Bu jarayonda Turkiya bilan normallashuv jarayoni ham olindi.

Armaniston va qo'shnilar bilan aloqalar

Pashinyan ma'muriyati qo'shnilar bilan yaxshi aloqalar o'rnatish va Yevropa Ittifoqi bilan aloqalarni mustahkamlashni maqsad qilgan. Bu doirada Rossiya bilan munosabatlarni qayta belgilash va Armanistonni mintaqaviy izolyatsiyadan chiqarish maqsad qilingan. Savdo yo‘llarini ochish va aloqani kuchaytirish ham hukumatning ustuvor vazifalaridandir.

Saylovlarning ahamiyati va muxolifatning ahvoli

Pashinyan 2021-yilgi umumiy saylovlarda 20 foizlik ovoz yo‘qotganiga qaramay, saylovlarda g‘alaba qozonishga muvaffaq bo‘ldi. Biroq, ichki siyosatda muxolif partiyalar va arman Apostol cherkovi bilan jiddiy kurashga kirishdi. Diasporaning ta'sirini cheklashga urinib, Pashinyan Armaniston milliy chegaralari ichida kuchli davlat qurish haqidagi qarashlarini kuchaytirdi.

Parlament va saylov tizimi

Armaniston parlamenti mutanosib vakillik tizimi bilan belgilanadi. Yakka tartibdagi partiyalar uchun chegara 4 foiz, ikki yoki uch partiya bilan ittifoqda bo‘lganlar uchun 8 foiz, yirik ittifoqlar uchun esa 10 foiz. Bu chegaralar yirik muxolif guruhlarning saylovga yakka o'zi kirishiga sabab bo'ladi. Hukumatni shakllantirish uchun kamida 51 o‘rin kerak.

Kelajak umidlari

Pashinyanning Ozarbayjon bilan tinchlik bitimi tuza olishi Armaniston Konstitutsiyasiga o‘zgartirishlar kiritishiga bog‘liq. Boku maʼmuriyati Armaniston Konstitutsiyasidagi baʼzi qoidalar Ozarbayjonning hududiy yaxlitligiga tahdid solayotganini taʼkidlamoqda. Bu oʻzgarishlar referendum orqali amalga oshirilishi uchun Pashinyan saylovlarda kuchli gʻalaba bilan maydonga chiqishi kerak.

Xulosa va baholash

Armaniston katta siyosiy va iqtisodiy oʻzgarishlar arafasida. Nikol Pashinyan boshchiligidagi hukumat mintaqaviy tinchlik va barqarorlikni ta’minlash borasidagi sa’y-harakatlari doirasida muhim qadamlar tashlamoqda. Biroq bu qadamlarning muvaffaqiyati ham ichki, ham tashqi siyosatdagi qiyinchiliklarga dosh bera olishiga bog‘liq. Aftidan, mamlakat kelajagi konstitutsiyaviy o‘zgarishlar va xalqaro munosabatlarni qayta shakllantirish bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi.