Sosial Mediyada Şəxsiyyət Doğrulama Məcburiyyəti Gəlir

Hökumət, uşaqların internetdəki mənfi məzmundan qorunması məqsədilə 15 yaşdan aşağı şəxslərin sosial media hesabları açmasını əngəlləyəcək bir tənzimləməni qısa müddət ərzində Milli Məclisə təqdim etməyə hazırlaşır.

Lakin bu tənzimləmə ilə yanaşı, internet istifadəçiləri üçün şəxsiyyət və mobil telefon doğrulamasını məcburi edəcək daha geniş bir sosial media tənzimləməsi də gündəmə gəlir. Bu il ərzində tətbiqi planlaşdırılan bu yeniliklə, ikiqat doğrulama sistemi sayəsində xidmət təminatçıları mühüm məsuliyyətlər daşımalı olacaqlar.

Hüquqi Tənzimləmələr

Bu yeni sosial media tənzimləməsi, müzakirələri də bərabərində gətirəcək kimi görünür. Instagram və X kimi məşhur sosial şəbəkələrdə cinayət təşkil edən paylaşımlar edilə bildiyi kimi, bu platformalar eyni zamanda ifadə azadlığının vasitəsi kimi də qiymətləndirilir.

Mövcud 5651 saylı qanunda ediləcək dəyişikliklər, xidmət təminatçıları üçün yeni öhdəliklər gətirəcək. Bu dəyişikliklərin məqsədi, saxta hesablardan edilən təhqir məzmunlu paylaşımları əngəlləmək, sosial media manipulyasiyalarını məhdudlaşdırmaq və cinayət elementi daşıyan fəaliyyətlərə müdaxilə edə bilmək olaraq ifadə edilir.

Türkiyədə tətbiq olunacaq bu model, AB və ABŞ-dakı tətbiqlərdən daha sərt məhdudiyyətlər ehtiva edir. Keçmişdə Cənubi Koreya bənzər bir tətbiqi həyata keçirmiş, lakin daha sonra ləğv etmişdi. Çində də bənzər tətbiqlər mövcuddur.

Qərb ölkələri, azadlıq-təhlükəsizlik balansını qorumaq adına, şəxsiyyət doğrulama yerinə cinayət törədildikdə məhkəmə prosesi ilə şəxsiyyətin müəyyən edilməli olduğunu müdafiə edirlər.

Hüquqi Müzakirələr

Beynəlxalq nümunələr incələndikdə, iki əsas modelin önə çıxdığı görülür: Reaktiv və önləyici modellər. Qərbdə reaktiv model yayğındır, önləyici modeldə isə dövlət şəxsiyyət bəyanı tələb edir və anonimliyi çəkindirici tədbirlər alır.

Bu çərçivədə, şəxsiyyət doğrulama sisteminin hüquqi çərçivədə müzakirə olunması gözlənilir. Tətbiqin konstitusional hüquqlar üzərində təsirli olub-olmayacağı və şəxsi həyatın gizliliyi ilə ifadə azadlığını pozub-pozmayacağı mövzuları gündəmə gələ bilər.

Konstitusiyanın 26-cı maddəsi, ifadə azadlığını populyar olmayan fikirlər üçün də qoruma altına alır. İnternet və sosial media da bu qoruma çərçivəsinə daxil edilir.

Şəxsiyyət doğrulama məcburiyyəti, fərdlərin internet üzərində fikir bildirmə mövzusunda çəkinmələr yaşamasına səbəb ola biləcəyi narahatlığı yaradır.

Konstitusiya Məhkəməsi, ifadə azadlığına yönəlik müdaxilələrdə qanunilik, məşru məqsəd, demokratik cəmiyyətdə zərurət və ölçülülük kriteriyalarını əsas alır.

Şəxsi həyatın gizliliyi baxımından isə, şəxsi məlumatların ancaq qanunda nəzərdə tutulan hallarda işlənə biləcəyi qeyd edilir.

Bu tənzimləmə, geniş miqyaslı məlumat toplama və davamlı rəqəmsal şəxsiyyət uyğunlaşdırmasını bərabərində gətirə bilər.

Məlumat Təhlükəsizliyi və Konstitusional Hüquqlar

Məlumat toplama məcburiyyətinin zəruriliyi və daha yüngül bir metodun mümkün olub-olmadığı müzakirə mövzusudur. Konstitusiyanın 13-cü maddəsinə görə, əsas hüquq və azadlıqlar ancaq qanunla və demokratik cəmiyyət qaydalarına uyğun olaraq məhdudlaşdırıla bilər.

Cəmiyyətin hamısı üçün şəxsiyyət doğrulama məcburiyyəti gətirilməsi, bəzi çevrələr tərəfindən proporsional olmayan bir müdaxilə kimi qiymətləndirilir.

Konstitusiyanın 22-ci maddəsində tənzimlənən rabitə azadlığı baxımından, davamlı nəzarət algısı yarada biləcək tətbiqlərin bu prinsip ilə ziddiyyət təşkil edə biləcəyi ifadə edilir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Qərarları

Konstitusiya Məhkəməsinin sosial media və internet azadlığına dair mühüm qərarları mövcuddur. 2014-cü ildə Twitter-ə gətirilən giriş qadağasını ifadə azadlığının pozulması olaraq qəbul edən məhkəmə, internetin ictimai müzakirə sahəsi olduğunu vurğulamışdı.

Wikipedia-ya gətirilən qadağa isə proporsional olmayan hesab edilmişdi. Məhkəmə, tamamilə qadağanın demokratik cəmiyyətdə zəruri olmadığını bildirmişdi.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi də anonim ifadəni avtomatik olaraq qanunsuz qəbul etmir. Anonimlik, siyasi tənqidlər baxımından qoruyucu ola bilər.

Tətbiq Nümunələri

Avropa Birliyində real adla hesab açma məcburiyyəti yoxdur. Məhkəmə qərarı ilə istifadəçi məlumatlarına çıxış əldə edilə bilir. Anonim hesablar sərbəstdir və şəxsiyyət müəyyənləşdirmə məhkəmə prosesi ilə həyata keçirilir.

Birləşmiş Krallıqda da bənzər bir sistem mövcuddur. Anonim hesablar qadağan deyil və şəxsiyyət müəyyənləşdirmə məhkəmə prosesləri ilə həyata keçirilə bilir.

ABŞ-da anonim ifadə konstitusional qoruma altındadır. Təhqir halında məhkəmə qərarı ilə məlumat tələb edilə bilir. Federal səviyyədə şəxsiyyət doğrulama məcburiyyəti gətirilməsi olduqca çətindir.

Cənubi Koreya, 2007-2012 arasında real ad məcburiyyəti gətirmiş, lakin 2012-də Konstitusiya Məhkəməsi bu tənzimləməni ifadə azadlığına zidd tapıb ləğv etmişdi.

Çində sosial media hesabları milli şəxsiyyətlə əlaqəlidir və anonimliyə icazə verilmir. Dövlət real vaxtda nəzarət edə bilir.

Rusiyada isə real ad məcburiyyəti yoxdur, lakin dövlət geniş səlahiyyətlərlə istifadəçi məlumatı tələb edə bilir. Müxalif anonim hesablar üzərində intensiv təzyiq tətbiq edilə bilir.

Türkiyədə planlaşdırılan model, AB və ABŞ modellərindən daha irəli məhdudiyyətlər ehtiva edir. Struktural olaraq Cənubi Koreyanın ləğv etdiyi sistemə və Çin modelinə bənzərlik göstərir.

16 İl Əvvəl İşlənən Cinayət Aydınlatıldı

Tekirdağın Malkara ilçəsində 16 il əvvəl başından vurularaq öldürülən Niyazi Aslanın cinayəti, Jandarma Cinayət Araşdırma Qrupunun (JASAT) dəqiq işləri nəticəsində aydınlatıldı. Hadisə ilə əlaqədar tutulan üç şübhəlidən ikisi həbs edildi. (DHA)