Avropanın Aviasiya Vizyonuna Ağır Zərbə Oldu: 6-cı Nəsil Qırıcı Layihə FCAS rəsmi olaraq çökdü

ABŞ, Çin və Türkiyə başda olmaqla qlobal müdafiə sənayesində texnoloji və strateji transformasiya küləyi əsdiyi halda, pilotsuz uçuş aparatları və yeni nəsil döyüş təyyarələri yarışında geridə qalan Avropada böhran getdikcə dərinləşir. İngiltərənin müdafiə və siyasət dünyasının nüfuzlu nəşrlərindən olan “The Guardian” qəzetinin təhlilinə görə, Fransa və Almaniyanın 2018-ci ildən bəri böyük ümidlərlə birgə həyata keçirdikləri 6-cı nəsil döyüş təyyarəsi proqramıFuture Combat Air System (FCAS) rəsmi olaraq iflasa uğrayıb.

Yurisdiksiyanın dərinləşdirilməsi döyüşləri və hərbi mübahisələr layihəni dayandırdı

Almaniya Baş naziri Fridrix Merz və Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun qəbul etdiyi bu kritik ləğv qərarı Avropanın müdafiə sənayesində birgə istehsal və hərbi müstəqillik hədəflərinə ağır zərbə vurdu. Layihəyə rəhbərlik etməkdə çətinlik çəkən Fransız aviasiya nəhəngi Dassault Aviation ilə mərkəzi ofisi Almaniyada olanAirbus Defence and Space arasında səlahiyyət və paylaşım uğrunda döyüşlər səbəbiylə iki lokomotiv ölkə arasındakı əlaqələr tamamilə kəsildi.

Böhranın yeganə səbəbi inzibati ambisiyalar deyildi; İki ölkənin hərbi doktrinaları və əməliyyat ehtiyacları da diametral şəkildə əks istiqamətlərə dəyişib. Güclü təyyarədaşıyan donanmaya sahib olan Fransa dəniz qüvvələrinin istifadəsinə uyğun və təyyarə gəmilərində qalxıb enə bilən daha yüngül platforma dizaynında israr edirdi. Digər tərəfdən, inventarında təyyarədaşıyan gəmisi olmayan və tamamilə quruya əsaslanan müdafiə strategiyasına əməl edən Almaniyanın hərbi tələbləri bu dizayna uyğun gəlmirdi. Bu texniki boşluq layihənin ümumi dil tapmasını qeyri-mümkün etdi.

Mühərrik Tərəfdaşlığının Sonu: Tabutdakı Son Dırnaq

Layihənin texniki cəhətdən dayanıqsız olduğunu göstərən ən son inkişaf mühərrik istehsalçılarından gəldi. Fransız mühərrik istehsalçısı Safranın alman ortağı MTU Aero Engines ilə birgə mühərrik təkmilləşdirmə işlərini tamamilə dayandırdığını elan etməsi FCAS layihəsinin tabutuna vurulan son mismar oldu. Bu ayrılıqdan sonra tərəflər öz milli maraqlarına uyğun müxtəlif yollar tutmaq qərarına gəliblər.

Dassault Aviation baş direktoru Éric Trappier iddialı açıqlamalar verərək, Fransa olaraq yeni nəsil döyüş təyyarəsini təkbaşına inkişaf etdirmək üçün texnoloji və maliyyə imkanlarına malik olduqlarını vurğuladı. Trappier, "İlk nümayiş təyyarəmizi ən geci 2031-ci ildə istifadəyə verməyi hədəfləyirik. Milli qaynaqlarımızla bu layihəni tamamlayacaq gücümüz var"dedi və Fransanın müstəqil hərəkət edəcəyini açıqladı. Sənaye ekspertləri proqnozlaşdırırlar ki, Parisin bu addımı təyyarəni tamamilə sıfırdan dizayn etmək əvəzinə, mövcud platformaları gizli pilotsuz uçuş aparatları ilə inteqrasiya olunmuş “Super Rafale” modelinə çevirə bilər.

Almaniya qarşısında çətin variant: Fırtına layihəsi

Tərəfdaşlığın ləğvi ilə böyük boşluqda qalan Almaniya üçün masada yalnız bir real variant qalıb: İngiltərə, İtaliya və Yaponiya ilə ortaq şəkildə həyata keçirilən rəqib Qlobal Döyüş Hava Proqramı (Tempest) konsorsiumuna qoşulmaq. Bununla belə, Berlinin bu layihəyə bərabər söz sahibi təsisçi tərəfdaş kimi, yoxsa son dərəcə məhdud istehsal payına malik ikinci dərəcəli müştəri kimi qəbul ediləcəyi böyük qeyri-müəyyənlik məsələsidir.

Temest layihəsini həyata keçirmək üçün müştərək şirkət yaradan Britaniya və İtaliya rəsmiləri Almaniyanın gətirəcəyi maliyyə gücünü alqışlasalar da, Berlinin qərar qəbuletmə mexanizmlərinə cəlb olunmasının yaratdığı bürokratik əngəllərdən qorxurlar. Bu vəziyyətin təyyarənin 2035-ci ildə ilk uçuş hədəfini gecikdirəcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıq var.

Avropa Müdafiə Sənayesində Kövrəklik Artır

Ortaya çıxan bu parçalanmış mənzərə 1980-ci illərdə hərbi aviasiya tarixindəki böyük uçurumu xatırladır. O zaman Fransa birgə Avropa aviasiya inkişaf konsorsiumunu tərk edərək Rafale döyüş təyyarəsini təkbaşına istehsal etdi; Almaniya və İngiltərə də daxil olmaqla digər ölkələr birləşərək Eurofighter Typhoon yolunu seçdilər.

Müdafiə sənayesi ekspertləri qeyd edirlər ki, Avropanın iqtisadi və sənaye baxımından eyni vaxtda üç ayrı döyüş təyyarəsi proqramını maliyyələşdirməsi qeyri-mümkündür. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edir: "Döyüş təyyarəsinin inkişaf xərclərini amortizasiya etməsi üçün o, qlobal bazarda ən azı 600 ədəd sifariş həcminə çatmalıdır. Avropa bazarının bu cür bölünməsi qitə müdafiə sənayesini daha kövrək və xarici bazarlardan və birbaşa ABŞ-dan asılı vəziyyətə salacaq".