İliadanın surəti Fateh Mehmetin kitabxanasında

İstanbul Universitetində aparılan hərtərəfli elmi araşdırmada Topkapı Sarayında Fateh Mehmetin kitabxanasında saxlanılan Homerin İlyadasının 260 səhifəlik əlyazma nüsxəsi ətraflı araşdırılıb. Araşdırmalar nəticəsində 12-13. Əsərin 11-ci əsrə aid daha əvvəl naməlum olan xüsusiyyətləri üzə çıxarılaraq əsərin “İstanbulda yerləşən bir yazı emalatxanasında köçürülmüş ola biləcəyinə” dair mühüm tapıntılar əldə edilib.

Əlyazmanın fiziki və paleoqrafik xüsusiyyətləri hansılardır?

Prof. Dr. Həmdi Şahin tərəfindən aparılan müayinələr zamanı 26,2 x 19,8 santimetr ölçülərində taxta örtük və dəri bağlama ilə işin çox sistemli bir istehsal prosesindən keçdiyi müəyyən olundu. Əsas mətnin böyük və oxunaqlı hərflərlə yazıldığı, haşiyələrdə daha kiçik hərflərlə əhatəli annotasiyaların olduğu görüldü. Qırmızı mürəkkəblə yazılmış başlıqlar, düyün motivləri və həndəsi diaqramlar əsərin həm vizual iyerarxiyaya malik olduğunu, həm də yüksək səviyyədə yazı bacarığı ilə hazırlandığını sübut edirdi.

Əsərin tarixi əhəmiyyəti və digər nüsxələrlə əlaqəsi nədir?

Elmi qrup İstanbul nüsxəsində 10-11-ci əsrlərə aid Venetus A və Townleyanus əlyazmalarını, həmçinin 14-15-ci əsrlərə aid əlyazmaları ehtiva etdiyini müəyyən edib. Onun 19-cu əsr nüsxələri arasında körpü rolunu oynadığını qiymətləndirir. Patriarx II Gennadiosun kolleksiyasına aid olduğu görünən və 7-ci vərəqdən başlayaraq bütün dastanı ehtiva edən bu əsərdə Homerin həyatı ilə bağlı bioqrafik məlumatlar və nəsil ağacı kimi detallar da var. Əsərin özündən sonra gələn bir çox əlyazmalara nümunə olduğu düşünülür.

İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsi Qədim Çağlar Tarixi Bölməsinin rəhbəri Prof. Dr. Həmdi Şahinin rəhbərliyi ilə 2026-cı ilin fevral ayında başlayan araşdırmalar əsərin paleoqrafik və kodikoloji quruluşunu ortaya çıxarıb. 260 yarpaqdan ibarət olan və günümüzə qədər gəlib çatan bu nadir nüsxə İstanbulun kitabxana inventarında qeydə alınıb.

Tarixi əlyazmalarla bağlı elmi araşdırmalar Topkapı Saray Muzeyi və universitetlərlə əməkdaşlıq çərçivəsində aparılır. Mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi məqsədi ilə əsərlərin qorunub saxlanılması, inventar uçotunun yenilənməsi və çatışmayan hissələrin dünyanın digər nüsxələri ilə müqayisə edilərək tamamlanması prosesi akademik standartlar çərçivəsində davam etdirilir.

Nəticə

Bu araşdırma göstərir ki, Fateh Mehmetin kitabxanası təkcə kolleksiya deyil, həm də dövrün intellektual istehsal və surətçilik fəaliyyətinin mərkəzi olmuşdur. İstanbul nüsxəsinin qədim mətnlərin ötürülməsi zamanı linqvistik dəyişiklikləri və annotasiya mədəniyyətini əks etdirməsi əsəri dünya ədəbiyyatında özünəməxsus mövqeyə qoyur.

Mümkün təsirlər

Bu tapıntıların Homeri öyrənən beynəlxalq filoloji dairələrdə yeni müzakirələrə səbəb olacağını gözləmək olar. Bundan əlavə, bu nüsxənin digər Avropa kitabxanalarındakı əsərlərlə müqayisəsi Bizans və Osmanlı dövrlərində qədim mətnlərin tirajı ilə bağlı yeni akademik nəşrlərə yol aça bilər.

Fikirləriniz

Sizcə, Fateh Mehmetin şəxsi kitabxanasında qorunan bu cür tarixi əsərlərin rəqəmsallaşdırılaraq bütün dünyada əlçatan olması mədəni irsin qorunması üçün nə dərəcədə vacibdir? Elmi araşdırmalar yolu ilə tarixi əlyazmaların üzə çıxarılmasını necə qiymətləndirirsiniz? Fikirlərinizi şərhlərdə paylaşa bilərsiniz.