2025-nji ýylda ýadro çykdajylary 118,8 milliard dollara ýetýär

2025 ýadro ýaraglarynyň çykdajylarynyň rekord derejä ýeten ýyly hökmünde taryha girdi. Learadro ýaraglarynyň gadagan edilmegine gözegçilik we ýadro ýaraglaryny ýok etmek baradaky halkara inisiatiwasy (ICAN) tarapyndan çap edilen hasabata görä, dünýäde ýadro ýaragy bolan 9 ýurt jemi 118,8 milliard dollar sarp etdi. Bu san sekuntda 3 müň 768 dollar çykdajylara laýyk gelýär we taryhda iň ýokary gymmatlyk hökmünde tapawutlanýar.

learadro çykdajylarynyň köpçülikleýin ýokarlanmagy

ICAN hasabatyna görä, 2025-nji ýylda ýadro ýaragly ýurtlaryň çykdajylary geçen ýyl bilen deňeşdirilende 16,8 milliard dollar artyp, takmynan 19 göterim ösüş gazandy. Bu ýokarlandyryş ýadro ýaraglaryny döwrebaplaşdyrmak we giňeltmek üçin çykdajylary öz içine alýar. Hytaý, Fransiýa, Hindistan, Ysraýyl, Demirgazyk Koreýa, Päkistan, Russiýa, Angliýa we ABŞ ýaly ýurtlar bu ugurda çynlakaý maýa goýumlaryny goýdy. Waşingtonyň ýyllyk çykdajylarynyň ýokarlanmagy 12,4 milliard dollara ýetdi. 13,5 milliard dollar çykdajylary bilen Hytaý ikinji orunda dursa, Angliýa 9,5 milliard dollar çykdajylary bilen 12,6 milliard dollar çykdajylary bilen Russiýa dan öňe geçip, üçünji ýeri eýeledi. Hindistan 2,8 milliard dollar, Pakistan 1,5 milliard dollar, Ysraýyl 1,2 milliard dollar we Demirgazyk Koreýa 656 million dollar sarp etdi. Bu çykdajylar ýurtlaryň ýadro arsenallaryny döwrebaplaşdyrmak we giňeltmek ugrundaky tagallalaryny görkezýär.

Bäş ýyllyk çykdajy tendensiýalary

ICAN hasabaty ýadro ýaragly ýurtlaryň soňky bäş ýylda jemi 471 milliard dollar sarp edendigini görkezýär. Bu çykdajylaryň ýakyn ýyllarda köpelmegine garaşylýar. Hasabatda Fransiýa, Angliýa we ABŞ ýaly ýurtlaryň uzak möhletde ýadro ýarag ulgamlaryny ösdürmegi dowam etdirjekdigi aýdylýar. Bu ýagdaý, ýadro urşunda ýeňiş gazanyp bolmajakdygyna garamazdan çeşmeleriň sarp edilmegine sebäp bolýar. Bir minutlyk ýadro energiýasy bilen 3 müň 478 adama arassa suw we arassaçylyk üpjün edilip bilinjekdigi aýdylýar. Şeýle hem 2 million adamyň diňe bir gün sarp etmegi bilen azyk howpsuzlygyndan halas bolup biljekdigi nygtalýar. Bir hepdelik çykdajylar 12 milliarddan gowrak adamy gyzamykdan, gyzamykdan we gyzamykdan gorap biler.

BMG we Global maliýe krizisi

Birleşen Milletler Guramasy (BMG) üçin serişde azalýan döwürde diňe ABŞ-nyň ýadro çykdajylarynyň BMG-nyň ýyllyk býudjetiniň 19 essesini ýapyp biljekdigi aýdylýar. Bu ýagdaý, ýadro çykdajylarynyň global gumanitar kömek başlangyçlaryna nähili täsir edip biljekdigini görkezýär.

learadro çykdajylarynyň geosyýasy täsiri

ICAN hasabatynda ýadro çykdajylarynyň häzirki howply geosyýasy gurşawy ýaramazlaşdyrýandygy aýdylýar. Bu çykdajylar ýadro dartgynlygynyň ýokarlanmagyna we halkara howpsuzlygyna howp salmagyna sebäp bolýar. Snyder bu çykdajylaryň "howpsuzlygyň ýalan wadasyny" hödürleýändigini we ýadro howpunyň ýalňyş logika degişlidigini aýtdy. Bu ýagdaýyň milliardlarça dollaryň hakyky adam howpsuzlygy zerurlyklaryndan sowulmagyna sebäp bolandygyny aýtdy.

Netijede, ýadro çykdajylarynyň köpelmegi ykdysady we gumanitar ugurlarda çynlakaý soraglary döredýär. Öňümizdäki ýyllarda bu çykdajylaryň gidişi we olaryň global howpsuzlyga täsiri möhüm diskussiýa bolar ýaly.