ABŞ-nyň ägirt uly karz spiraly: Soňky çärýek asyrda jemgyýetçilik karzy 7 esse artdy
ABŞ-nyň döwlet karzy uruşlar, Covid-19 goldawy we ýokary göterim mukdary sebäpli 40 trillion dollardan geçdi, soňky 25 ýylda takmynan 7 esse ýokarlandy.
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (ABŞ) ykdysady geljegini örtýän döwlet karzy, soňky çärýek asyrda durmuşa geçirilen maliýe syýasatlary, global krizisler we harby çykdajylar sebäpli üznüksiz ýokarlanmak tendensiýasyna girdi. ABŞ-nyň Gazna ministrliginiň maglumatlaryndan alnan maglumatlara görä, soňky 25 ýylda ýurduň gatnaşan uruşlary, Covid-19 epidemiýasy wagtynda amala aşyrylan ägirt uly goranyş býudjetleri we goldaw bukjalary býudjet defisitini taryhy derejä çenli ýokarlandyrdy we karz ýüküni köpeltdi.
Çärýek asyr karz marafony: 5,8 trillion dollardan 40 trillion dollar
2001-nji ýylyň awgust aýynda 5,8 trillion dollar derejesinde bolan ABŞ-nyň döwlet karzy, şol günden bäri çalt artýar. Owganystan we Yrak operasiýalary bilen baglanyşykly goşmaça goranyş çykdajylarynyň we salgytlaryň azaldylmagy bilen bilelikde ýurduň karz aksiýasy 2008-nji ýylda ilkinji gezek 10 trillion dollar çäginden geçdi. 2008-nji ýyldaky global maliýe krizisiniň täsirini ýeňilleşdirmek üçin döredilen köpçülikleýin halas ediş bukjalary hem karz dagynyň ösmeginde katalizator rol oýnady.
Soňky ýyllarda ýokarlanmak tendensiýasyny dowam etdiren karz ýüki, 2017-nji ýylda 20 trillion dollar ýetdi. Bütin dünýä täsir eden we global inflýasiýa sebäp bolan Covid-19 epidemiýasy karz almak derejesine täze bir ölçeg goşdy. Pandemiýanyň ykdysady zyýanynyň öňüni almak üçin güýje giren trillionlarça dollarlyk goldaw paketleriniň netijesinde ýurduň döwlet karzy 2022-nji ýylyň başynda 30 trillion dollarlyk çäkden geçdi. Epidemiýadan soňky döwürde goranyş býudjetleriniň köpelmegi we döwlet çykdajylary karz spiralyny giňeltmegi dowam etdirdi.
ofylyň başynda 38,4 trillion dollar bolan karzyň umumy mukdary, 18-nji awgust a çenli 40 trillion 47 milliard dollara ýetdi. ABŞ-nyň karz ýüküniň bary-ýogy 4,5 ýylyň içinde 30 trillion dollardan 40 trillion dollara çenli ýokarlanmagy karz derejesiniň taryhy tizlenmesini ýüze çykardy. Şeýlelik bilen, ýurduň döwlet karzy soňky 25 ýylda takmynan ýedi esse artdy.
Býudjet ýetmezçiligini we göterim derejesini gulplamak üçin gurluş problemalary
Ykdysadyýetçiler karz ýüküniň bu adatdan daşary ýokarlanmagyny suratlandyrýarlar; Göterim çykdajylarynyň ýokarlanmagy, ilatyň garramagy bilen sosial üpjünçilik çykdajylarynyň köpelmegi, girdeji-çykdajylaryň strukturasynyň deňsizligi, krizis döwründe ulanylýan salgytlaryň azaldylmagy we höweslendirilmegi ýaly köp gatlakly sebäplere esaslanýar. ABŞ-nyň Merkezi Bankynyň (Fed) inflýasiýa garşy göreşmek üçin göterim derejelerini uzak wagtlap ýokary derejede saklamagy, federal hökümetiň berýän obligasiýalary üçin töleýän göterim kanunyny ep-esli ýokarlandyrdy.
Uly göwrümli salgyt azaltmak döwlet girdejilerini basyp ýatyrsa-da, goranyş we sosial maksatnama çykdajylarynyň dowamlylygy gurluş býudjet defisitini hemişelik etdi. Gazna ministrliginiň soňky býudjet maglumatlaryna görä, 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda başlanan 2026-njy maliýe ýylynda federal hökümetiň girdejileri 3 göterim, çykdajylary 5 göterim ýokarlandy. Bu ýagdaý, maliýe ýylynyň ilkinji 10 aýynda iýul aýynyň ahyryna çenli býudjet defisitiniň 10 göterim ýokarlanmagyna sebäp boldy. Şol döwürde ýurduň döwlet karzynyň sap göterim çykdajylary 1 trillion dollar .
ýakynlaşdyFederal ätiýaçlyk maglumatlary ABŞ-nyň umumy döwlet karzynyň jemi içerki önüme (JIÖ) gatnaşygynyň 2020-nji ýylyň ikinji çärýeginde 132,7 göterim ýokarlandygyny we 2023-nji ýylyň birinji çärýeginde 115,6 göterime çenli azalandygyny görkezýär. Şu ýylyň birinji çärýeginiň ahyryna karz-jemi içerki gatnaşygy 122,6 göterim hökmünde hasaplandy. ABŞ-nyň döwlet karzy, taryhda ilkinji gezek 2012-nji ýylda ýurduň ykdysadyýetiniň umumy göwrüminden ýokary boldy.
Obýekt bazaryndaky dartgynlyk we CRFB-den möhüm duýduryşlar
ABŞ-da gazna obligasiýalarynyň göterim derejesi ýokary bolmagynda galýar; Karz ýüküniň ýokarlanmagyndan başga-da, emeli intellekt infrastrukturasyna güýçli karz almak islegi, Eýran bilen geosyýasy dartgynlyk we nebitiň bahasynyň ýokarlanmagy bilen baglanyşykly inflýasiýa aladalary täsirli. Global maliýe näbelliligi gurşawynda maýa goýujylar Amerikanyň karz gurallary üçin has ýokary töwekgelçilik töleglerini talap edýärler.
ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump ikinji gezek işe girişenden soň birneme gowşan uzak möhletli Gazna obligasiýa göterim mukdary ýene ýokarlanyp başlady we Waşington bilen Tähranyň arasyndaky dartgynlylygyň güýçlenmegi bilen soňky 20 ýylyň iň ýokary derejelerini synagdan geçirdi. ABŞ-nyň Gazna ministrligi basyşly obligasiýa bazaryny ýeňletmek isleýän çarşenbe güni uzak möhletleýin obligasiýa satyn almak amallarynyň azyndan iki esse köpeljekdigini habar berdi. Şeýle-de bolsa, ykdysatçylar bu ädimiň wagtlaýyn ýeňillik döredjekdigini we ägirt uly býudjet defisitiniň ýakyn wagtda ýapyljakdygynyň alamatynyň ýokdugyny bellediler.
Jogapkärli Federal býudjet komiteti (CRFB) tarapyndan berlen beýanatda ýurduň döwlet karzynyň 5 aýyň içinde 1 trillion dollar artandygy bellenildi. CRFB-iň başlygy Maýa MakGuineas soňky 10 ýylda umumy berginiň iki esse artandygyny we 20 ýyldan az wagtyň içinde dört esse artandygyny aýtdy. ABŞ-nyň karz ýüküniň 1981-nji ýylda ilkinji gezek 1 trillion dollara ýetmegi üçin takmynan 200 ýyl gerekdigini ýada salýan MakGuineas:
"Şol döwürde Prezident Ronald Reýgan telewideniýede halka ýüzlenip:" Millet hökmünde duýduryş gerek bolsa, goý, şeýle bolsun "-diýdi. Amerikanyň döredilmeginiň 250 ýyllygy mynasybetli, biz diňe karz göterimleri tölemek üçin has köp pul sarp edýäris. "
MakGuineas döwlet karzynyň ýurduň ykdysadyýetiniň göwrüminden ýokarydygyny we býudjet defisitiniň jemi içerki önüme bolan gatnaşygynyň talap edilýän derejeden iki esse ýokarydygyny aýtdy. Karzyň diňe kagyz ýüzündäki maglumatlar däldigine ünsi çekip, MakGuineas "Bu karz tutuş ykdysadyýetde duýulýar we adamlaryň jübüsinde öz beýanyny tapýar. Näçe köp karz alsak, inflýasiýany şonça-da köpeldýäris, býudjetdäki beýleki ileri tutulýan ugurlary aýyrýarys we içerki we daşarky zarbalardan ejiz galýarys. Täze karzy karz almazlyk ilkinji ädim bolmaly.
Çeşme: Anadolu Ajansı
Teswirler (0)
Teswir ýaz
Entek teswir ýazylmandyr. Ilkinji teswiri siz ýazyň!