ABŞ we Eýran Şweýsariýada gepleşiklere başlaýarlar: Global gün tertibi üýtgeýär

DAŞARY HABARLAR HYZMATY - ABŞ bilen Eýranyň arasynda dartgynlygy azaltmak üçin gol çekilen 14 maddalyk şertnamadan soň ähli gözler iki ýurduň Şweýsariýada geçiriljek gepleşiklere gönükdirildi. Ilkibaşda anna güni geçirilmegi meýilleşdirilen, ýöne Liwandaky kynçylyklar sebäpli yza süýşürilen bu diplomatik ýygnagyň şu gün başlamagyna garaşylýar. Şweýsariýada güýçli diplomatik gatnaşyklaryň dowam edýändigi mälimdir. Şol bir wagtyň özünde ABŞ-nyň Eastakyn Gündogar boýunça ýörite wekili Stiw Witkoff mümkin şertnamanyň ilkinji ädimleri üçin Şweýsariýa gidendigi habar berildi. Axios-yň pikiriçe, Witkoffyň bu diplomatik missiýada möhüm rol oýnajakdygy aýdylýar.

Trumpyň giýewisi Jared Kuşner -iň Şweýsariýada-da bolandygy aýdylýar. “Al Arabiya” habar gullugynyň habaryna görä, Eýranyň wekiliýetine Mejlisiň başlygy Muhammet Bakir Galibaf ýolbaşçylyk edýär. Delegasiýa şeýle hem Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Arakçi we beýleki ýokary derejeli işgärleri öz içine alýar. Pakistanyň we Kataryň resmileriniň bu gepleşiklere araçy hökmünde gatnaşmagyna garaşylýar. Bu etapda Pakistanyň premýer-ministri Şahbaz Şerif we Içeri işler ministri Mohsin Nakwi hem Şweýsariýada bolar.

Ylalaşykdan soň taraplar Eýranyň ýadro programmasy we sanksiýalary aýyrmak ýaly meseleleri öz içine alýan 60 günlük gepleşik etabyna girmegi meýilleşdirýärler. Ysraýylyň Liwana dowam edýän hüjümleri sebäpli Hormuz bogazyny ýapandygyny habar berdi. Beýleki tarapdan, ABŞ-nyň Merkezi serkerdeligi (CENTCOM) öz beýanynda 55 gäminiň howpsuz geçmeginiň üpjün edilendigini we bogazyň açykdygyny aýtdy. "Wall Street Journal" gazetiniň habaryna görä, Waşington we Doha, Katarda 6 milliard dollardan başlap, Eýranyň dünýäde doňdurylan takmynan 100 milliard dollarlyk emlägine girmek isleýär.

Liwandaky dartgynlyk dowam edýär

Liwan meselesi ABŞ bilen Eýranyň arasynda gepleşikleriň başlamagyna päsgelçilik döredýär. Ysraýyl bilen Hizbullahyň arasyndaky ýaraşykdan soň Ysraýyl ýene Liwana hüjüm etdi. Ysraýyl goşuny Hizbullahyň hüjümlerine jogap berendigini we Liwanyň günortasyna garşy hüjümleri amala aşyrandygyny mälim etdi.

Geçen gün atyşygyň yglan edilendigine garamazdan, Ysraýyl bilen Hizbullahyň arasyndaky konfliktler dowam edýän ýaly. Ysraýylyň hüjümleri netijesinde 28 adamyň ölendigi habar berildi. Beýleki tarapdan Hizbullah, ýaraşyk şertnamasyna boýun boljakdygyny, emma Ysraýylyň çozuş synanyşyklaryna garşy dymmajakdygyny mälim etdi.

Hytaýyň artýan roly

CNN telekanalynda geçirilen derňew ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky dartgynlygyň hakyky ýeňijisiniň Hytaý bolup biljekdigini mälim etdi. Hytaýyň bu etapda diplomatik täsirini artdyrandygy mälim edildi. Pekin özüni parahatçylygyň we deňagramlylygyň elementi hökmünde görkezen hem bolsa, bu krizise ykdysady taýdan az täsir edip bildi.

Hytaýyň strategiki nebit gorlaryna we ýaşyl energiýa maýa goýumlary bilen energiýa krizisini has gowy ýeňip geçendigi nygtalýar. Hytaý söweşiň täsirini iň pes derejede saklamak bilen dünýä arenasynda güýçlenýär.

ABŞ-nyň strategiki krizisi

Hytaý hünärmenleri Eýrandaky krizisiň ABŞ üçin "Sues pursady" bolup biljekdigini çaklaýarlar. Bu ýagdaý, 1950-nji ýyllarda Angliýanyň Sues kanalyna gözegçiligini ýitirendigi bilen deňeşdirilende, ABŞ-nyň Hormuzda başdan geçiren güýjüniň ýitirilendigini görkezýär. Global Taýmsda çap edilen makalada munuň ABŞ-nyň güýjüniň çägini görkezýän başga bir döwür bolup biljekdigi çak edilýär.