Afrikanyň agzybirligi üçin urýan ýürek: Kwame Nkrumanyň garaşsyzlyk fakeli

Gananyň esaslandyryjysy we Pan-Afrikaizm hereketiniň öňdebaryjylaryndan Kwame Nkrumah, 21-nji sentýabrda doglan güni "Kwame Nkrumah Hatyra güni" hökmünde bütin ýurtda uly hormat bilen ýatlanýar. 1950-nji we 1960-njy ýyllarda Nkrumah Afrika ýurtlarynyň kolonial zynjyrlary döwüp, diňe bir garaşsyzlyk gazanyp biljekdigini aýtdy. Bu öňdengörüjilikli çemeleşme, häzirki wagtda Afrikanyň geljegini emele getirýän esasy gurluşlardan biri bolmagyny dowam etdirýär.

"Amerikanyň Birleşen Ştatlary" arzuwy we Addis Abeba sammiti

Senenama 1963-nji ýyl görkezilende Efiopiýanyň paýtagty Addis Abeba taryhy ýygnak geçirdi. Afrika Bileleşigi Guramasy (OAU) döredilende sahnada çykyş eden Nkrumah taryhy çykyş etdi we umumy goranyş güýjüni, bitewi daşary syýasaty, kontinental ykdysady meýilnamalaşdyryşy we umumy maliýe institutlaryny derrew durmuşa geçirmegi teklip etdi. Esasy maksady, global güýçlere garşy ýeke ses bolup biljek "Afrika Amerikanyň Birleşen Ştatlary" atly syýasy bileleşik döretmek üçin özygtyýarly döwletleriň boş hyzmatdaşlygyndan çykmakdy. Şeýle-de bolsa, döwrüň şertleri sebäpli bu ynkylap görnüşi doly durmuşa geçirilip bilinmedi.

1960-njy ýyllarda yklymyň geljegi bilen baglanyşykly täze garaşsyz Afrika ýurtlarynyň arasynda iki dürli polýus peýda boldy. Nkrumah we özi ýaly pikir edýän radikal liderler, syýasy integrasiýa üçin örän çalt ädimleriň edilmelidigini öňe sürdüler; has seresap köplük täze gazanylan milli özygtyýarlylygy goramaga ileri tutdy. 1963-nji ýylda esaslandyrylan AfBÖ bu iki garşydaş çemeleşmäniň arasynda ylalaşyk nokadyna öwrüldi. Bileleşigiň esasy ýörelgeleri; Bu agza ýurtlaryň territorial bitewiligine hormat goýmak we içerki işlerine goşulmazlyk esasynda döredildi. Şeýlelik bilen, Nkrumanyň arzuw eden adatdan daşary syýasy jebisliginiň ýerine özygtyýarly döwletleriň erkin hyzmatdaşlygyna esaslanýan model saýlandy.

Kolonial serhetleriň çäginde bölünen materik

Afrikanyň syýasy we ykdysady integrasiýasyna iň uly päsgelçilikleriň biri kolonial güýçler tarapyndan çekilen emeli serhetlerdi. Bu serhetler kämahal dürli etnik we medeni jemgyýetleri dürli ştatlaryň çäginde bölýän bolsa-da, käwagt biri-biri bilen gapma-garşylygy bolan toparlary bir üçegiň aşagynda ýaşamaga mejbur edýärdiler. Bar bolan serhetler garaşsyzlyk döwründen soňky döwürde ara alyp maslahatlaşmak üçin serhetleriň açylmagy uly raýat urşlaryna we ýer dawalaryna sebäp bolar diýen alada bilen kabul edildi. Afrika döwletleri umumy syýasy saýawan döretmek däl-de, milli serhetlerini goramagy makul bildiler. Bu ýagdaý, Nkrumah tarapyndan goldanýan kontinental jebislik ideýasy bilen döwletiň konserwatiw çemeleşmesiniň arasynda iň uly gapma-garşylygy döretdi.

Ykdysady garaşsyzlyk bolmasa syýasy azatlyk doly däl

Nkrumanyň pikiriçe, ykdysady garaşsyzlyk täji bolmadyk syýasy garaşsyzlyk elmydama doly bolmazdy. Aslynda Afrika yklymynyň başdan geçiren hroniki ykdysady kynçylyklary onuň çaklamasyny tassyklaýar. Kontinentiň ykdysadyýetiniň uly bölegi henizem nebit, tebigy gaz we minerallar ýaly gaýtadan işlenmedik çig mal eksportyna bil baglaýar. Has geň galdyryjy zat, Afrika ýurtlarynyň arasyndaky söwda derejesiniň gaty pes bolmagynda galmagydyr. Birleşen Milletler Guramasynyň Söwda we ösüş konferensiýasy (UNCTAD) tarapyndan yglan edilen 2022-nji ýyldaky maglumatlara görä, Afrikanyň umumy söwda mukdaryndaky kontinentara söwdanyň paýy bary-ýogy 16 göterim bolup galdy. Bu agyryly surat, Nkrumahyň ençeme ýyl ozal beýan eden umumy bazara we kontinental ykdysady meýilnama çagyryşynyň henizem möhüm zerurdygyny görkezýär.

AfCFTA we gün tertibi 2063: Nkrumanyň mirasy

Nkrumanyň gönüden-göni syýasy jebislik taslamasy durmuşa geçirilmese-de, çeken görnüşi häzirki zaman taslamalary bilen dowam edýär. 2002-nji ýylda AfBÖ-ni çalyşan Afrika Bileleşigi (AfB) has ýuwaş integrasiýa strategiýasyna eýerýär. Bileleşigiň uzak möhletleýin ösüş meýilnamasy, "2063 gün tertibi" özeninde "syýasy taýdan bitewi we integrirlenen Afrika" gözýetimini öz içine alýar. Bu ugurda ädilen iň anyk ädim, 2021-nji ýylda söwda üçin açylan Afrika kontinental erkin söwda sebiti (AfCFTA) boldy. AfCFTA kontinentara söwdany höweslendirmek, ýerli önümçilik zynjyrlaryny güýçlendirmek we ykdysady integrasiýany çuňlaşdyrmak maksady bilen dünýäniň iň uly erkin söwda sebitlerinden biridir.

Häzirki wagtda Afrika liderleri, Nkrumahyň gönüden-göni syýasy jebisligi döretmek maksadynyň ýerine; Ilki bilen söwda, infrastruktura we ykdysady gatnaşyklary berkitmegi, soňra bolsa syýasy integrasiýa geçmegi göz öňünde tutýan has real we kem-kemden ýol kartasyna eýerýär. Nkrumahyň kolonializme eýeren gizlin ekspluatasiýa düzgünini suratlandyrmak üçin ulanan "täze kolonializm" düşünjesi, materigiň daşary ýurtlar bilen gatnaşyklarynda duýduryş belgisi bolup durýar. 1966-njy ýylda harby agdarlyşyk bilen häkimiýetden aýrylan Nkrumah, bitewi Afrika döwletini gurup bilmän biler, emma öçmejek fakel galdyrdy. Her ýyl 21-nji sentýabrda Ganada geçiriljek hatyralama dabaralary diňe bir geçmişi ýatlamak bilen çäklenmän, eýsem yklymyň doly garaşsyzlyk we jebislik maksadyny ýada salmak üçin ajaýyp mümkinçilik döredýär.