Birinji aýaly Erdoganyň galyndylary we howa krizisine çagyryşy

Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň aýaly Emine Erdogan, COP31 sammitiniň çäginde geçirilen "Zol galyndylar, aýlaw we metan-liderleriň tegelek stol ýygnagyna" gatnaşdy we global galyndylary dolandyrmak we howanyň üýtgemegi barada möhüm beýanatlar berdi. COP31 prezidenti, Halkara Energetika Guramasy (UEA) we BMG Zol galyndylary ýokary derejeli şahsyýetler geňeşi bilen hyzmatdaşlykda geçirilen ýygnakda galyndy krizisiniň tehniki mesele däl-de, akyl meselesi bolandygy nygtaldy.

Galyndy krizisi siwilizasiýa meselesimi?

Birinji aýaly Erdogan 1950-nji ýyllarda "bir gezek ulanylýan durmuş" häzirki zaman dünýäsiniň sowgady hökmünde hödürlenendigini, emma häzirki wagtda global zibiliň 40 göteriminiň plastmassadan ybaratdygyny aýtdy. Gaty galyndylaryň mukdarynyň 2050-nji ýyla çenli 4 milliard tonna ýetmegine garaşylýandygyny mälim eden Erdogan: "Diňe daşky gurşaw krizisi ýaly dolandyrmak mümkin bolmadyk bu galyndy ýüküne baha bersek, bu meseläni doly çözüp bilmeris. Bu hakykatdanam mentalitet krizisi. Şol bir wagtyň özünde medeniýet we siwilizasiýa krizisi."

wisdomerli paýhas howanyň krizisine garşy galkan bolup bilermi?

Anadoly medeniýetinde "Köne zat, täze zat ýok" düşünjesiniň aýlaw ykdysadyýetiniň özenini emele getirýändigini aýdyp, birinji hanym Erdogan ýerli bilimleriň howanyň üýtgemegine garşy göreşde täsirli gural hökmünde ulanylmalydygyny öňe sürdi. Organiki galyndylary kompost arkaly topraga gaýtadan işlemegiň ähmiýetine ünsi çekip, Erdogan 2035-nji ýyla çenli şäher gaty galyndylarynyň mukdaryny 50 göterim köpeltmek maksadyna diňe tebigata gönükdirilen usullar arkaly ýetip boljakdygyny aýtdy.

BMG-nyň Baş sekretary Antonio Guterres, dürli ýurtlaryň döwlet baştutanlary, ministrler we halkara guramalarynyň wekilleri Halkara Energetika Guramasynyň prezidenti Fatih Birol tarapyndan dolandyrylýan ýygnaga gatnaşdy. Birinji aýaly Erdogan öz çykyşynda azyk galyndylarynyň global parnik gazlarynyň 10 göterimine sebäp bolýandygyny ýatlatdy we metanyň zyňyndylaryna garşy göreşde aýratyn özüni alyp barşyň we gymmatly ulgamlaryň ähmiýetine ünsi çekdi.

Zir-zibil galyndylary hereketi, Türkiýanyň ýolbaşçylygynda global daşky gurşaw syýasaty hökmünde alnyp barylmagyny dowam etdirýär. Degişli amallar Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministrliginiň utgaşdyrylmagynda, halkara guramalary bilen hyzmatdaşlykda we ýerli hökümetleriň galyndylaryny dolandyrmak strategiýasy tarapyndan goldanýar.

Galyndylary dolandyrmakda akyl üýtgemegi hökmany

Duşuşykdan gelen esasy netije, howanyň üýtgemegine garşy göreşmek diňe bir tehnologiki täzelikler bilen däl, eýsem sarp ediş endiklerini üýtgedýän medeni özgerişler bilen hem mümkin bolar. Galyndylary "zibil" däl-de, "çig mal" hökmünde görýän tegelek ykdysadyýet modeliniň, ýerli gymmatlyklar bilen garyşmagy bilen dünýä derejesinde kabul edilmelidigine düşünilýär.

Zir-zibil syýasaty nol bolup biler?

Bu çemeleşmäni kabul etmek, esasanam şäherlerde galyndylary dolandyrmak çykdajylaryny azaldyp, azyk galyndylarynyň öňüni alyp, öý býudjetine goşant goşup biler. Mundan başga-da, kompost we gaýtadan işleýän desgalara goýulýan maýa goýumlarynyň köpelmegi bilen ýerli derejede täze iş mümkinçilikleri döredilip, daşky gurşawyň hapalanmagynyň azalmagyna garaşylýar.