Energetika krizisi kömüre öwrülmegi çaltlaşdyrdy: Global zyňyndylarda täze rekord gelýär!

Eastakyn Gündogarda geosyýasy dartgynlyk we ABŞ-Eýran okundaky krizis dünýä energiýa bazarlarynda çuňňur ýaralara sebäp bolýar. Üpjünçiligiň kesilmegi we sebitdäki durnuksyzlyk sebäpli tebigy gazyň bahasynyň aşa ýokarlanmagy dünýäniň köp ýurtlaryny arzan, ýöne hapalaýjy alternatiwa bolan kömüre ýüz tutdy. Bu ýagdaý, global ekologiýa betbagtçylygyna sebäp bolup, elektrik energiýasyndan uglerod zyňyndylarynyň şu ýyl rekord derejä ýetmegine sebäp bolýar.

Geosyýasy çökgünlikler we howa şertleri kömür meýlini ýokarlandyrdy

Halkara Energetika Guramasy (IEA) tarapyndan neşir edilen Orta ýyllyk elektrik pudagy täzeleniş hasabatynda global energiýa geçişiniň öňünde durýan kynçylyklar ýüze çykarylýar. Hasabata görä, ýylyň birinji ýarymynda Eastakyn Gündogarda barha möwjeýän dartgynlyk tebigy gaz üpjünçilik zynjyrynyň kesilmegine sebäp boldy. Gazyň bahasynyň ýokarlanmagy sebäpli umytdan düşen köp sebit, elektrik öndürmek üçin kömür we nebit ýangyjyna ýüz tutdy. Soňky aýlarda täsirli bolan amatsyz howa şertleri, ýangyç elektrik energiýasynyň öndürilmegini goldamak arkaly bu prosesi çaltlaşdyrdy. Bu ösüşleriň netijesinde, elektrik pudagyndan uglerod dioksidiniň zyňyndylarynyň şu ýyl 1 göterimden gowrak ýokarlanjakdygy we taryhy rekord goýuljakdygy çaklanylýar. Şeýle-de bolsa, häzirki ykdysady we bazar dinamikasy bu zyňyndylaryň 2027-nji ýyla çenli keseligine geçjekdigini görkezýär.

Sebitler boýunça zyňyndy balansy: Hytaý we Hindistan ýokarlanýar, Günbatar azalýar

Geçen ýyl, az çykýan energiýa çeşmeleriniň girizilmegi we elektrik energiýasyna bolan islegiň ortaça ösmegi netijesinde Hytaý we Hindistan soňky bäş ýylda ilkinji gezek zyňyndylaryny azaltmagy başardylar. Bu, geçen ýyl global zyňyndylaryň hemişelik bolmagyny üpjün etdi. Şeýle-de bolsa, bu ýyl ýagdaý düýbünden tersine. Ösýän we ösýän ýurtlarda zyňyndylaryň çalt artjakdygy çak edilýär. Hytaýda, Hindistanda, Günorta-Gündogar Aziýada, Merkezi we Günorta Amerikada, Afrika we asewraziýada zyňyndylaryň ýokarlanmagy diňe Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) we ABŞ-nyň azalmagy bilen bölekleýin öwezini dolýar.

Esasanam Hytaýda ýokary elektrik islegi we ýel energiýasy öndürilişiniň garaşylýandan pes bolmagy sebäpli gazylyp alynýan ýangyçlara garaşlylyk ýokarlandy. Bu, Hytaýyň şu ýyl zyňyndylarynyň takmynan 2 göterim ýokarlanmagyna getirer. Günorta-Gündogar Aziýada 2026-2027-nji ýyllar aralygynda ýyllyk zyňyndylaryň 6 göterim ýokarlanjakdygy çak edilýär. Geçen ýyl 3,5 göterim azaldylan Hindistanda elektrik pudagynyň zyňyndylary şu ýyl 3 göterim, kömür elektrik stansiýalarynyň intensiw ulanylmagy sebäpli 2027-nji ýylda 1,5 göterim ýokarlanar diýlip çaklanylýar.

Beýleki tarapdan ösen ýurtlarda oňyn ösüşler bar. ABŞ-da elektrik öndürmekden uglerod dioksidiniň zyňyndylarynyň şu ýyl 3 göterim azalmagyna we 2027-nji ýyla çenli durnukly bolmagyna garaşylýar. Zyňyndylary azaltmakda Europeanewropa Bileleşigi öňde barýar. 26B-de elektrik önümçiliginiň zyňyndylary 2026-njy ýylda 5 göterim, 2027-nji ýylda 16 göterim azalar diýlip çaklanylýar. Bu azalma bilen 2027-nji ýylda EUB zyňyndylary 2017-nji ýylyň derejesiniň ýarysyndan az bolar.

Global uglerodyň intensiwliginde geljegi peselmek

Jemi zyňyndylaryň köpelendigine garamazdan, global elektrik önümçiliginde arassa we az çykýan energiýa çeşmeleriniň paýynyň köpelmegi uglerodyň intensiwligini ýokarlandyrýar. Global elektrik öndürmegiň uglerod intensiwligi ýylda ortaça 3 göterim azalýar diýlip çaklanylýar. Şunuň bilen baglylykda, 2025-nji ýylda bir kilowatt-sagatda 435 gram bolan kömürturşy gazynyň konsentrasiýasy 2027-nji ýylda bir kilowatt-sagatda 410 grama çenli azalmagyna garaşylýar.

Uglerodyň intensiwliginiň iň düýpli pese gaçmagy Europeanewropa Bileleşiginde ýene-de ýüze çykar. TheB-de uglerodyň intensiwligi ýylda ortaça 12 göterim, 2025-nji ýylda bir kilowat sagatda 175 gramdan 2027-nji ýylda 135 grama çenli azalýar diýlip çaklanylýar. Data-style = "height: 720px; width: 1280px">

Hytaýda elektrik energiýasynyň öndürilişiniň uglerod intensiwligi ýylda ortaça 4 göterim, 2025-nji ýylda 535 gramdan 2027-nji ýylda 495 grama çenli azalmagyna garaşylýar, Hindistanda hem şuňa meňzeş çalt azalma çak edilýär. ABŞ-da geçen ýyl tekiz bolup galan uglerodyň intensiwliginiň peselmegi, 2025-2027-nji ýyllar aralygynda ýyllyk ortaça 4 göterimden gowrak dowam eder diýlip çaklanylýar.