Eýran-ABŞ şertnamasy: 300 milliard dollarlyk gaznanyň näbelliligi

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky gepleşikleriň dowamynda ýüze çykan şertnamanyň taslamasy Ysraýylyň Liwanda basyp almagy we Eýranyň üýtgedip gurulmagy üçin göz öňünde tutulan 300 milliard dollarlyk fond ýaly möhüm meselelerde aýdyňlygyň ýoklugy bilen ünsi çekýär. Taslama Eýranyň giň ykdysady artykmaçlyklara eýe boljakdygyny, ýöne Hormuz bogazynyň geljegi ýaly möhüm meselelerde näbelliligiň galýandygyny görkezýär. Şeýle hem, Eýranyň ýadro programmasy barada giňişleýin gepleşikleriň başlamagyny göz öňünde tutýar. Tekst Eýrana garşy girizilen ähli esasy we ikinji sanksiýalaryň aýrylmagyny öz içine alýar we bu Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşi kararlaryny hem öz içine alýar. Bu ýagdaý, Halkara Atom Energiýasy Guramasynyň we BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň kararlaryny, şeýle hem ABŞ-nyň esasy we ikinji sanksiýalaryny öz içine alýar. Şeýle hem ABŞ-nyň Gazna ministrliginiň Eýranyň nebit we nebithimiýa önümleri bilen baglanyşykly amallar üçin boşatmalar berjekdigi mälim edildi.

Eýranyň doňdurylan emläkleriniň boşadylmagy we Eýranyň Merkezi Bankynyň bu emläkleri ýok etmek ygtyýarlygy şertnamanyň başga bir maddasy hökmünde tapawutlanýar. Şeýle-de bolsa, şeýle makalalaryň öňki proseslerde nähili amala aşyrylandygy barada näbellilikler bar.

300 milliard dollarlyk gaznanyň çeşmesi jedelli

Taslamanyň iň täsir galdyryjy taraplarynyň biri ABŞ-nyň sebitdäki hyzmatdaşlary bilen bilelikde Eýranyň ykdysady ösüşi üçin 300 milliard dollar maliýeleşdirmegi öz üstüne almagydyr. Şeýle-de bolsa, bu gaznanyň çeşmesi barada takyk düşündiriş ýok. ABŞ-nyň býudjetinden ýa-da Aýlag ýurtlary ýaly sebit hyzmatdaşlaryndan beriljekdigi entek belli däl. Edil şonuň ýaly-da, munuň grant, karz ýa-da maýa goýum görnüşinde beriljekdigi entek belli däl.

Katar Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Majid Ansari, Eýranyň durkuny täzelemek üçin bölünip berlen 300 milliard dollarlyk gaznanyň çäginde Katardan töleg tölenmändigini habar berdi. Bu ýagdaý gaznanyň ulanylyşy barada sorag döredýär.

ABŞ-nyň girdejileri we Eýranyň borçnamalary

Taslamada Eýran ýadro ýaragyny öndürmezligi öz üstüne alýar. Taraplar Eýranyň ýokary derejede baýlaşdyrylan uran ätiýaçlyklary we ýadro işleri baradaky gutarnykly şertnamada çözülmeli meseleler barada ylalaşdylar. Bu Waşington üçin möhüm ýeňiş hökmünde görülýär. Şeýle-de bolsa, Eýranyň urany baýlaşdyrmak işini düýbünden bes etjekdigi barada hiç hili düzgün ýok. Muňa derek, Eýranyň häzirki ýadro işinde "status-kony" saklajakdygy we ABŞ-nyň täze sanksiýalar girizmejekdigi aýdyldy.

Liwan we Ysraýyl meselesi

Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Erakçiniň bu şertnamada Liwanda Ysraýylyň basyp alyşlygynyň soňlanmagyny öz içine alýandygy aýdylýar. Taslamanyň birinji makalasynda "Eýran Yslam Respublikasy we Amerikanyň Birleşen Ştatlary, häzirki söweşdäki ýaranlary bilen bilelikde Liwan ýaly ähli frontlardaky söweşiň derrew we hemişelik bes ediljekdigini yglan edýär" diýilýär. Şeýle-de bolsa, Ysraýylyň Liwandan çekilmegi ýa-da serhet şertnamalary barada maglumat ýok.

Deňiz gabawy we ABŞ güýçleriniň yza çekilmegi

Taslamada ABŞ-nyň Eýrana garşy deňiz gabawyny ýatyrmagy göz öňünde tutulýar. Eýran, Hormuz bogazy bilen Oman deňziniň arasyndaky söwda gämi gatnawynyň uruşdan öňki derejesine gaýdyp gelmegini üpjün etmegi maksat edinýär. Şeýle-de bolsa, taslamada Hormuz bogazynyň ýagdaýy barada takyk maglumat ýok.

ABŞ-nyň soňky şertnamadan soň 30 günüň içinde sebitdäki güýçlerini yzyna aljakdygy aýdylýar. Şeýle-de bolsa, yza çekilişiň haýsy harby elementleri öz içine aljakdygy, haýsy sebitlere täsir etjekdigi we ABŞ-nyň Aýlagdaky bazalaryna edýän täsiri barada jikme-jiklikler berilmedi. Bu döwür özara razylyk bilen uzaldylyp bilner. Soňky şertnamanyň hökmany karar bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşi tarapyndan tassyklanmagyna garaşylýar. Şeýle-de bolsa, şertnamanyň jikme-jiklikleriniň entek resmi taýdan paýlaşylmazlygy prosesiň näbelliligini artdyrýar.

Eýran we ABŞ özara düşünişmek memorandumynyň resmi taýdan gol çekilmezden 19-njy iýunda Şweýsariýada halk bilen paýlaşyljakdygyny habar berdiler.