Gaagadan Ankara barýan ýol: NATO 3.0 doktrinasy we Europeewropanyň howpsuzlyk synagy

ABŞ-nyň 34-nji prezidenti Dwaýt Eýzenhaower 1951-nji ýylda NATO-nyň Soýuzdaş güýçleriň Europeewropanyň ilkinji ýokary serkerdesi (SACEUR) hökmünde eden taryhy çykyşynda bileleşigiň geljegi barada möhüm düşünje berdi. Eýzenhaower, Europeanewropa yklymynda ýerleşýän Amerikan esgerleri on ýylyň içinde öz ýurtlaryna gaýdyp barmasa, bu taslamanyň şowsuz hasaplanjakdygyny öňe sürdi. Dörediji serkerdäniň pikiriçe, ABŞ-nyň harby güýçleri Europeewropa goranyş kuwwatyny gaýtadan dikeldýänçä ulanyljak wagtlaýyn "skaf" boldy. Şeýle-de bolsa, geçen ýetmiş bäş ýylyň içinde sökülmän, köpçülikleýin goranyş binasynyň esasy direg sütünine öwrüldi. Soýuzdaşlaryň wekilleri 7-8-nji iýulda Ankarada ýygnananlarynda, möhüm sorag öz güýjünde galýar: Europeewropa haçan harby we maliýe agramyny ýeke özi çeker?

Taryhy özgerişleriň täze ady: NATO 1.0-den NATO 3.0

Waşington administrasiýasy tarapyndan Europeewropanyň goranmak jogapkärçiligi babatynda işlenip düzülen täze çemeleşme, NATO 3.0 düşünjesi bilen düzüldi. Bu täze çarçuwany, teoretiki taglymat däl-de, global güýç balansy üýtgänsoň, bileleşik şertnamasyny täzeden ara alyp maslahatlaşmak prosesi hökmünde okamaly. Bu gepleşikleriň çäkleri Elbrij Kolbiniň 2026-njy ýylyň fewral aýynda Brýusselde geçirilen NATO Goranmak ministrleriniň ýygnagynda eden çykyşy bilen aýdyň boldy. Aslynda bu adalganyň pikir edişinden has köne taryhy bar. NATO-nyň öňki baş sekretarynyň orunbasary Aleksandr Wershbow 2012-nji ýylda Lissabon we Çikago sammitlerinden soň bu bileleşigiň global hyzmatdaşlyga açylan "NATO 3.0" tapgyryna girendigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, Wershbowyň şol döwürde öwen global missiýa gönükdirilen gurluşy, Kolbiniň şu gün ýok etmek isleýän nusgasydyr.

Kolbi tarapyndan beýan edilen täze harby gurluşda Europeewropa adaty goranmak üçin esasy jogapkärçiligi öz üstüne almaly. Bu ssenariýada Amerikanyň Birleşen Ştatlary harby agramyny watan goragyna we Hindi-Pacificuwaş umman sebitinde Hytaýyň öňüni almaga geçirer; Şeýlelikde, transatlantik gatnaşyklar bir taraplaýyn garaşlylykdan hakyky hyzmatdaşlyga öwrüler. Kolbiniň teklip eden taryhy nukdaýnazaryna görä, Sowuk urşuň öňüni alýan NATO 1.0 döwri 1989-njy ýylda Berlin diwarynyň ýykylmagy bilen tamamlandy. Soňky döwür, Balkan ýurtlaryndan Owganystana daşary ýurt gatyşmagyna we Europeanewropa ýurtlarynyň pes harby býudjetlerine göz ýummak bilen NATO 2.0 hökmünde hasaba alyndy. Şu gün ara alnyp maslahatlaşylan täze döwür, Eýzenhaoweriň "tüýdük" ideýasyna, başgaça aýdylanda, Waşingtonyň öz sözleri bilen taryhy düzedişe gaýdyp gelmegini aňladýar.

Bu strategiki düzedişiň haýsy tapgyrdygyny dogry seljermek möhümdir. Ankara sammitinden öň geçirilen baha berişlerde ýygy-ýygydan ulanylýan "inolda çatryk" metaforasy, bileleşigiň henizem ugur gözleýändigini görkezip biler. Şeýle-de bolsa, strategiki ugry saýlamak geçen ýyl biragyzdan aýdyňlaşdyryldy. Ankaradaky duşuşyk, soýuzdaşlaryň bu saýlanan ýolda näderejede kesgitlenendigini synap boljak "tejribe" platformasydyr. Aslynda, NATO-nyň Baş sekretary Mark Rutte bu sammiti Gaagada meýdançada berlen wadalaryň şöhlelenmesini ölçerjek gowşuryş sammiti hökmünde kesgitleýär. Rutte, Ankaranyň ähmiýetine ünsi çekip, wada bermek we ony ýerine ýetirmek iki dürli zatdygyny nygtaýar.

Bu borçnamalaryň çeşmesi 2025-nji ýylyň iýun aýynda Gaaga sammitine degişlidir. Otuz iki soýuzdaş ýurt jemi içerki önüminiň (JIÖ) azyndan 5 göterimini goranyş býudjetine bölmek kararyna geldi. Bu çeşmäniň 3,5 göterimi esasy goranyş zerurlyklaryna, 1,5 göterimi bolsa infrastruktura, kiber çydamlylygy we goranyş senagaty ýaly howpsuzlyk bilen baglanyşykly ugurlara gönükdiriler.

Goranmak býudjetlerinde düýpgöter üýtgeşiklik: Burden paýlaşmak amala aşyrylýarmy?

Soýuzdaş ýurtlaryň goranyş çykdajylary baradaky maglumatlar bu býudjet üýtgemesiniň anyk subutnamasyny berýär. 2015-nji we 2025-nji ýyllar aralygynda harby çykdajylaryň milli girdejä bolan gatnaşygy deňeşdirilende, 32 ýaranlaryň 31-siniň goranyş býudjetini artdyrandygy we çykdajy paýy azalýan ýeke-täk agzanyň ABŞ bolandygy görünýär. Europeanewropaly ýaranlar we Kanada köpçülikleýin goranyş maýa goýumlaryny 2014-nji ýylda 1,4 göterimden 2025-nji ýylda 2,3 göterime çenli artdyrdy. Soňky on ýylda goşmaça çykdajylaryň mukdary 1,2 trillion dollara ýeten bolsa, diňe 2024-2025-nji ýyllar aralygynda 20 göterim ösüş bilen býudjetlere 139 milliard dollar goşuldy. Russiýa-Ukraina söweşi netijesinde ýüze çykan bu proses Donald Trumpyň prezidentliginiň ikinji möhleti bilen çaltlaşdy.

Ankara sammitiniň esasy gün tertibi Gaagada kabul edilen kararlaryň üstüni ýetirdi. Sammitiň esasy üç meselesi; Goranmak maýa goýumlaryny artdyrmak, transatlantik goranyş senagatynyň önümçilik kuwwatyny güýçlendirmek we Ukraina üznüksiz kömegi dowam etdirmek hökmünde kesgitlenildi. Käbir ýurtlaryň 2026-njy ýylda meýilleşdirilişinden has ir 5 göterim çykdajy maksadyna ýetmegine garaşylsa-da, sammitiň esasy maksady puluň mukdaryna däl-de, dogry harby mümkinçiliklere sarp edilmegini üpjün etmek. Sammitiň ilkinji gününiň tutuşlygyna diýen ýaly goranyş senagaty forumlaryna we üpjünçilik zynjyrynyň ara alnyp maslahatlaşylandygy, bileleşigiň agyrlyk merkeziniň diplomatik beýannamalardan zawodlara we synag liniýalaryna geçendigini görkezýär.

5 göterim çäk we Europeanewropanyň goranyş senagatynda polifoniýa krizisi

Russiýa-Ukraina urşunyň harby edebiýata getiren iň möhüm sapaklaryndan biri, uzak möhletleýin çaknyşykda senagat önümçilik kuwwatynyň diňe bir goldaw elementi bolman, eýsem söweş güýjüniň özi bolmagydyr. Şeýle-de bolsa, bu ýerde ýeňip geçmeli dürli kynçylyklar bar. Ilki bilen goranyşy uzak ýyllaryň dowamynda daşary syýasatyň bezegi hökmünde gören Europeanewropaly syýasy elitalaryň ýene-de döwlet aňynyň merkezinde howp abandyryp biljekdigi baradaky sorag möhüm bolup durýar. Ikinjiden, bu prosesi dolandyrjak umumy strategiki gözýetimiň zerurlygy bar. Häzirki ýagdaýda, ýaranlaryň bilelikde saklaýan zatlary we ýük paýlaşmakdan soň ABŞ-nyň borçnamalarynyň çäkleri nähili boljakdygy barada takyk jogaplar bolmazdan, NATO 3.0 şygardan başga zat däl ýaly. Bu boşluk doldurylmasa, 5 göterim maksat harby strategiýa däl-de, diňe hasaba alyş elementi bolup galar.

Meseläni diňe býudjet stawkalaryna çenli peseltmek hem ýalňyş netijeleri berip biler. Maliýe çeşmeleri zerur şert bolsa-da, diňe özi ýeterlik däl. Puluň nädip sarp edilendigi, satyn alyş amallarynyň tizligi, pudagyň ulalmagy we Europeewropanyň içinde iki gezek maýa goýumlarynyň öňüni almak (FCAS-GCAP uçar taslamalary, Sky Shield-SAMP / T howa gorag ulgamlary, Eurofighter-Rafale bäsleşigi) möhümdir. Amerikan goşuny operasiýa prosesinde takmynan 30 esasy ýarag ulgamyny ulanýan bolsa, Europeanewropa goşunlary 178 dürli ýarag ulgamyny dolandyrýarlar. Tanklara aýratyn seredenimizde, Europeewropada 17 dürli tank modeli bar, ABŞ-da bolsa ýekeje söweş tanky modeli bar. Bu polifoniýa býudjetiň ýokarlanmagynyň harby ugurda täsirli güýje öwrülmeginiň öňüni alýar.

Netijede, Ankarada synag edilmeli esasy element; Sorag, gollaryň anyk harby mümkinçiliklere, bu mümkinçilikleri umumy taglymatlara we taglymatlary yzygiderli bileleşik pelsepesine öwrüp bolarmy. Bu özgerişligi üstünlikli amala aşyryp boljak bolsa, NATO 3.0 şygardan strategiýa öwrüler; Otherwiseogsam, ýakyn on ýylda Europeewropanyň howpsuzlyk arhitekturasynda kuwwat we isleg barada çynlakaý sorag ýüze çykar.