Global energiýa krizisinde gyzyl duýduryş: Dizel ýer titremesi we nebit bazaryndaky aksiýa krizisi

Halkara Energetika Guramasy (IEA) tarapyndan neşir edilen 2026-njy ýylyň sentýabr aýyndaky hasabat hasabaty dünýä energiýa bazarlarynda ýüze çykýan päsgelçilikleriň gorkunç ölçeglerini ýene bir gezek açdy. Hasabata görä, ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky diplomatik gepleşikleriň petiklenmegi diňe nebit üpjünçiliginiň kadaly ýagdaýa gelmegini 2027-nji ýyla çenli yza süýşürip biler. Eastakyn Gündogarda geosyýasy töwekgelçilikler sebäpli önümçilik ýitgileri we ýangyjyň bahasynyň çalt ýokarlanmagy global nebit sarp edilişine görlüp-eşidilmedik basyş etdi.

IEA-nyň maglumatlaryna görä, 2026-njy ýylda dünýädäki nebite bolan islegiň her gün 2,5 million barrele çenli azaljakdygy çaklanylýar. Bu çaklamanyň geçen aý bilen deňeşdirilende günde 940 müň barrele çenli aşaklygyna täzeden seredilendigi bellärliklidir. Agentlik 2027-nji ýylda günde 2,6 million barrele çenli artjakdygyny we şu ýyl başdan geçirjek ägirt uly ýitginiň öwezini doljakdygyny çaklaýar.

Global üpjünçiligiň uly çökmegi: Gapyda 5,7 million barrel ýitdi

Awgust aýynda nebit önümçiliginiň pese gaçmagy has aýdyň we aladaly boldy. Bütin dünýäde çig nebit önümçiligi öňki aý bilen deňeşdirilende günde 1,6 million barrele çenli azaldy we 100,1 million barrele ýetdi.

Howpsuzlyk töwekgelçiligi sebäpli, esasanam Aýlag sebtinde günde 10 million barrelden ýokary önümçilik kuwwatynyň ýapylmagy, üpjünçiligiň basyşynyň esasy sebäbi bolup durýar. IEA-nyň çaklamalaryna görä, dünýädäki nebit üpjünçiligi 2026-njy ýylda bir günde ortaça 100,7 million barrele çenli azalýar. Bu, geçen ýyl bilen deňeşdirilende bir günde 5,7 million barrele çenli azalýandygyny aňladýar.

Aýlag sebtindäki önümçiligiň doly dikeldilmeginiň 2027-nji ýyla çenli dowam edip biljekdigi aýdylsa-da, geljek ýyl dünýädäki önümçiligiň takmynan 8 million barrele çenli ýokarlanmagyna garaşylýar.

Brent ýagy 113 dollardan geçip, ýokarsyna çykdy

Üpjünçilik tarapyndaky bu ýiti ýitgiler, bazar bahalarynda gaty ýiti görkezildi. Demirgazyk deňzinde öndürilen Brent nebitiniň barrel bahasy awgust aýynda ortaça 91 dollara çenli ýokarlanan bolsa, 9-njy sentýabrda 113.48 dollara çykdy

IEA hasabatynyň taýýarlanan döwründe "Brent" fýuzer şertnamalarynyň takmynan 105 dollardan satylandygy mälim edildi. Bu dereje uruşdan öňki bahalardan 45 göterim ýokary. Bu ýagdaý, bazardaky berkligiň diňe önümçilik statistikasy bilen çäklenmän, sarp ediş bahalarynda özüni güýçli görkezýändigini subut edýär.

Asyl mesele arassalanan önümlerde: Dizeliň bahasy 200 dollardan geçýär

Hasabatda iň täsir galdyryjy netijeleriň biri, çig nebit däl-de, arassalanan önüm bazarlarynda adatdan daşary baha basyşy boldy. Dünýädäki nebit isleginiň takmynan 30 göterimini düzýän dizel we dizel bahalary sentýabryň başynda ABŞ-da bir barrele 200 dollardan geçip, taryhy rekord goýdy.

Bu san, krizisden öňki döwür bilen deňeşdirilende 94 göterim uly ösüşi görkezýär. Şuňa meňzeş agyr ýagdaý Europeanewropa we Aziýa bazarlarynda-da özüni görkezýär. Çig nebitiň bahasy bilen gaýtadan işlenen önümiň bahasynyň arasyndaky barha artýan boşluk, Atlantik basseýnindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň derejesini hasaba aldy.

Aýlag ýurtlarynyň arassalanan önümi we LPG eksporty fewral bilen deňeşdirilende takmynan 60 göterim azaldy, ýagny bir günde 3,7 million barrele çenli azaldy. Aýlag ýurtlarynyň we Russiýanyň dizel we dizel arassa eksporty awgust aýynda fewral bilen deňeşdirilende awgust aýynda bir günde 1,6 million barrele çenli azaldy.

Nebit aksiýalarynda 507 million barrele köpçülikleýin eriş

Şu wagta çenli üpjünçiligiň kesilmeginiň zyýanly täsirlerini belli bir derejede gowşadýan iň möhüm bufer bolan nebit ätiýaçlyklary hem çalt azalýar. IEA-nyň maglumatlaryna görä, dünýäde yzarlanylýan nebit ätiýaçlyklary diňe awgust aýynda 95 million barrele azaldy.

Uruş başlanaly bäri hasaba alnan umumy ýitgiler 507 million barrele ýetdi. Bu mukdar ortaça gündelik 2,8 million barrele deňdir. Diňe awgust aýynda aksiýalaryň azalmagy ortaça günde ortaça 3,1 million barrele deň boldy. Başga bir söz bilen aýdylanda, bazary yzygiderli saklaýan durmuş aksiýalary çalt azalýar.

Soňky 60 ýylyň iň uly nebit islegi gelýär

IEA analitikleriniň bellemegine görä, 2026-njy ýylda dünýädäki nebit isleginiň her gün 2,5 million barrele çenli azalmagy soňky 60 ýylda nebite bolan iň uly zarba bilen deňeşdirilýär.

Şeýle-de bolsa, häzirki krizisiň öňki döwürlerden gaty möhüm tapawudy bar: Islegiň azalmagy diňe bir ykdysady işjeňligiň haýallamagy bilen baglanyşykly däl. Üpjünçilik çäklendirmeleri, nebitdäki we arassalanan önümleriň akymynyň fiziki bozulmalary we ýangyjyň ýokary bahasy hem sarp etmegi gönüden-göni peseldýär. Bu gurluş problemalary, bazar ýagdaýyny has gowşadýan esasy faktor hökmünde tapawutlanýar.

IEA-dan tankydy duýduryş: Energetika bazarlary hasam güýçlener

IEA, nebit ätiýaçlyklarynyň möhüm derejä düşmegi we global arassalaýyş ulgamynyň kuwwatynyň çägine ýetmegi sebäpli bazaryň her dürli zarbalara has duýgur bolandygyny nygtady.

Eastakyn Gündogardaky gapma-garşylyklar, şeýle hem Russiýa-Ukraina urşunyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlara we önümleriň akymyna edýän trawmatiki täsiri basyşy artdyrmagyny dowam etdirýär. Agentligiň pikiriçe, nebit akymlarynyň gaýtadan kadalaşmagy üçin geosyýasy dartgynlygyň azalmagy möhümdir. IEA häzirki kyn şertler dowam etse, dünýä nebit bazarynda hasam dartgynlylygyň bolup biljekdigi barada açyk duýduryş berdi.