Global energiýa söwdasynda Hormuz krizisi: Türkiýanyň artykmaçlyklary

Soňky ýyllarda global energiýa bazarlarynda bolup geçen düýpli üýtgeşmeleriň täsiri, Hormuz bogazy krizisiniň ynam duýgusyna zeper ýetirendigi sebäpli has aýdyň boldy. Halkara Energetika Guramasynyň (IEA) prezidenti Fatih Birol, bu ösüşleriň global energiýa söwdasyna nähili täsir edýändigi barada möhüm beýanatlar berdi. Birol, energiýa söwdasynyň iki esasy arteriýasynyň, Russiýadan Europeewropa çenli uzalýan turbageçirijileriň we Hormuz bogazyndan Aziýa barýan akym liniýalarynyň häzirki wagtda ýapylandygyny aýtdy.

Global energiýa kartasyndaky üýtgeşmeler

Soňky dört ýylda global energiýa söwdasynda uly özgerişlikler boldy. Fatih Birolyň sözlerine görä, energiýa söwdasynyň iki esasy arteriýasynyň ýapylmagy ýurtlary has ygtybarly söwda hyzmatdaşlaryny we alternatiw energiýa çeşmelerini gözlemäge mejbur etdi. Bu ýagdaý energiýa üpjünçiligini diwersifikasiýa etmegi we içerki önümçiligi ýokarlandyrmagy talap edýär. Esasanam Hormuz bogazyndaky krizis ýurtlary energiýa söwdasynda täze ýollar gözlemäge höweslendirýär.

Hormuz bogazyna bolan ynamy ýitirdi

Hormuz bogazy dünýä energiýa söwdasynyň merkezi ýerinde bolsa-da, soňky krizisler sebäpli ygtybarlylygyny ep-esli ýitirdi. Birol bu ynam krizisiniň uzak möhletli täsir edip biljekdigini we indi ýurtlaryň energiýa söwdasyny bir setire bagly bolmazdan dowam etdirmek isleýändigini aýtdy. Saud Arabystany we Birleşen Arap Emirlikleri ýaly ýurtlar alternatiw turbageçirijiler gurmak arkaly Hormuz bogazyna garaşlylygy azaltmagy maksat edinýärler.

Türkiýäniň strategiki artykmaçlyklary

Birol Türkiýeniň bu işdäki amatly pozisiýasyna ünsi çekdi we geografiki taýdan strategiki nokatda durýandygyny aýtdy. Türkiye Eastakyn Gündogardaky wakalardan soň sebitdäki ýurtlaryň täzeden gurulmagynda we ykdysady abraýynda möhüm rol oýnap biler. Birol, sebitdäki energiýa söwdasyndaky Türkiýäniň rolunyň artyp biljekdigini, ýöne ýakyn 60 günlük gepleşikleriň netijeleriniň möhüm boljakdygyny aýtdy.

ABŞ-Eýran Memorandumynyň energiýa bahalaryna täsiri

Birol ABŞ bilen Eýranyň arasynda bolup biljek şertnamanyň energiýa bahalaryna edýän täsiri barada durup geçip, şertnama durmuşa geçirilmese bahalaryň üýtgäp biljekdigini aýtdy. Nebitiň häzirki wagtda 75-80 dollar derejesinde bolmagy, häzirki hasap defisitinde energiýa bahalarynyň möhüm bolan Türkiýe ýaly ýurtlar üçin oňyn ösüş hasaplanýar.

Nebit we tebigy gaz bazarlaryndaky ösüşler

Nebit üpjünçiliginiň ýokarlanmagy we islegiň peselmegi indiki ýyl üçin çynlakaý artykmaç üpjünçiligi döredip biler. Birol, Hormuz bogazy açylsa we hemişelik ynam gurşawy döredilse bahalaryň ýeterlik derejede peselip biljekdigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, energiýa desgalaryna we turbageçirijilere zeper ýetmegi sebäpli kadalaşmagyň wagt aljakdygy nygtaldy.

LNG bazarynyň ýagdaýy

Birol, suwuklandyrylan tebigy gazyň (LNG) bazaryna nebit bazaryna az täsir edendigini we Kataryň gysga wagtyň içinde LNG eksportyny artdyryp biljekdigini aýtdy. Amerikadan we Kanadadan LNG eksportynyň dowam etmegi tebigy gaz bazarlarynyň durnuklylygyny goldaýan faktorlaryň biridir.

Türkiýäniň COP31 taýýarlyklary

Türkiye şu ýyl Antalýada geçiriljek COP31 konferensiýasyny kabul eder. Birol, konferensiýanyň Türkiye üçin möhüm pursatdygyny we ýurda ynsanperwerlik duýgularyny dünýä görkezmäge mümkinçilik döredýändigini aýtdy. Türkiye-iň COP31 maksatlary global elektrikleşmegi ýokarlandyrmagy, galyndylaryň nol tejribesini we Afrikanyň arassa energiýa geçişini öz içine alýar. Bu maksatlaryň ýurtlardan giň goldaw almagyna garaşylýar.

Netijede, energiýa bazarlaryndaky bu düýpli üýtgeşmeler Türkiye sebit energiýa söwdasyndaky roluny artdyryp biler. Şeýle-de bolsa, bu etapda halkara gatnaşyklarynyň we gepleşikleriň aýgytly boljakdygyny ýatdan çykarmaly däldir. Geljekdäki ösüşler energiýa bazarlaryndaky deňagramlylyga ep-esli derejede täsir edip, Türkiye üçin strategiki mümkinçilikleri döredip biler.