Gündogar Ortaýer deňzindäki ägirt taslama Türk diwaryna urýar: Afiny bilen Nikosiýa biri-birini tutdy

Gündogar Ortaýer deňziniň geosyýasy deňagramlylygyny üýtgetmegi maksat edinýän we Europeanewropa Bileleşigi () B) strategiki maýa goýumlarynyň hataryna girýän 1,9 milliard ýewro bahasy bolan Uly deňiz birleşdiriji (GSI) taslamasy, Türkiýanyň kesgitli diplomatiýasy we harby päsgelçilikleri we hyzmatdaşlaryň arasyndaky maliýe jedelleri sebäpli gutardy. Gresiýanyň elektrik torlaryny, Kipriň Gresiýanyň Günorta Kipr Dolandyryşyny (GCASC) we Ysraýyly birleşdirmegi maksat edinýän takmynan 1200 kilometrlik suwasty gämi kabeli taslamasy sebitiň geosyýasy hakykatlaryna girdi.

Ankaranyň kontinental tekjäniň päsgelçiligi we kanuny hukuklary

Brýussel administrasiýasynyň uly ähmiýete eýe bolup, 657 million ýewro çeşme paýlaýan taslama üçin iň uly ýeňip bolmajak päsgelçilik, meýilleşdirilen kabel ýolunyň gönüden-göni Türkiye kontinental tekjesi we aýratyn ykdysady zona (EEZ) serhedinden geçmegi. Afiny administrasiýasy Birleşen Milletler Guramasynyň Deňiz kanuny baradaky konwensiýasyny öz bähbitlerine laýyk düşündirip, Krit we Çoban (Kassos) adalaryna iň ýokary deňiz hukugynyň degişlidigini öňe sürse-de, Ankara bu birtaraplaýyn düzgünleri düýbünden ret etdi.

Türkiye adalaryň diňe bir stoluň üstünde däl, eýsem meýdançada-da harby güýji bilen materigiň kontinental tekjesini awtomatiki kesip bilmejekdigi baradaky kanuny tezisini berk ýerine ýetirýär. Aslynda bu tutum 2024-nji ýylda anyk harby ädim bilen garşylandy. Gresiýanyň jedelli deňiz sebitlerinde gözleg gämileri bilen işlemek synanyşygy türk harby gämileri sebite gelen badyna bes edildi.

Afinyda ädim ätmek

Türk deňiz flotunyň tutanýerli gatyşmagy sebäpli Afiny administrasiýasy deňizdäki gözleg maksatnamasynyň käbir böleklerini yza süýşürmeli boldy, bu Türkiýanyň sebitdäki harby we kanuny päsgelçiliklerini netijeli kabul etdi. Mawy Watan doktrinasynyň çäginde Türkiýäniň özygtyýarly hukuklaryna we deňiz serhetlerine hiç wagt eglişik etmejekdigini yglan etmegi sebitde Türkiýäni hasaba almaýan hiç bir energiýa taslamasynyň durmuşa geçirilip bilinmejekdigini ýene bir gezek subut etdi.

Geosyýasy krizisleriň kölegesinde öňe gidip bilmeýän taslama diňe bir daşarky päsgelçilikler däl, eýsem içindäki çuňňur maliýe çökgünlikleri bilen hem sarsdyrylýar. Taslamanyň arhitektorlary bolan Gresiýa we Günorta Kipriň Kipr administrasiýasy milliardlarça ýewro bahasy bilen kanun taslamasynyň paýlaşylmagy meselesinde jedelleşýärler.

Maliýe çökgünligi: 1,9 milliard ýewro hasap-faktura krizis döretdi

Başlangyç meýilnama görä, çykdajylaryň 63 göteriminiň (786 million ýewro) Günorta Kipriň Kipr Grek administrasiýasy tarapyndan, 2024-nji ýylda işe girizilmegi meýilleşdirilýän taslamada 37 göterimi (460 million ýewro) tölenmegi göz öňünde tutulypdy. Kipr; Beýleki tarapdan Kipr grek tarapy, bu ýokary çykdajylaryň öz halkynyň egnine düşmezligi üçin doly kepillikleri talap edýär. Maliýe paýlaşmasy baradaky bu düşünişmezlik GSI taslamasyny doly çäklendirýär.