Hormuz bogazynda dartgynlyk iň ýokary derejesine ýetdi: ABŞ-Eýran dawasy nebitiň bahasy ýokarlandy

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky harby dartgynlyk geografiki serhetlerden geçdi we Eastakyn Gündogary ähliumumy söweşiň bosagasyna getirdi. ABŞ goşunynyň Eýran Rewolýusiýa Gwardiýasynyň sebitdäki ABŞ harby bazalaryny nyşana alýan raketa hüjümlerine beren jogaby, global energiýa koridory Hormuz bogazyndaky krizisi hasam çuňlaşdyrdy.

Özara roketa hüjümleri we nyşana alnan harby bazalar

Eýranyň Ynkylap Gwardiýasy, ABŞ tarapyndan geçirilen operasiýa üçin ar almak üçin Bahreýn, Kuweýt, Oman we Iordaniýadaky harby desgalara raketalar bilen hüjüm edendigini habar berdi. Berlen beýannamada Amerikanyň Bahreýndäki we Kuweýtdäki harby nokatlarynyň urlandygy, Ummanda radar ulgamlarynyň işlemeýändigi, Iordaniýadaky Şazada Hasan howa bazasyndaky ýangyç guýýan tankerleriň we ok-därileriň ýok edilendigi öňe sürüldi. Bu zyýan talaplary garaşsyz çeşmeler tarapyndan entek tassyklanmasa-da, ABŞ harby güýçleri garşylyklaýyn hereketlerini yza süýşürmedi.

ABŞ-nyň Merkezi serkerdeligi (CENTCOM) ýekşenbe güni Eýranyň howa goranyş ulgamlaryny, kenarýaka radarlaryny, raketa we uçarmansyz howa güýçlerini we harby maksatlar üçin ulanylýan kiçi gaýyklary nyşana alýan uly göwrümli operasiýa geçirdi. Şenbe güni 140 nyşana hüjüm edilendigi we üç gijäniň jemi jemi 300 harby nokatdan geçendigi habar berildi. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump "Biz olara agyr zarba urýarys" diýdi we wagtlaýyn atyşygyň gutarandygyny, ýöne täze gepleşikleriň gapysyny düýbünden ýapmandygyny aýtdy.

Hormuz bogazynda geçiş krizisi we diplomatiýa dartgynlygy

Bu çaknyşyklar, geçen aý gol çekilen Hormuz bogazynyň açylmagy bilen 60 günlük gepleşik möhletini göz öňünde tutýan wagtlaýyn şertnama howp saldy. Eýran, şenbe güni rugsatsyz geçendigi aýdylýan gämä salgylanyp, Hormuz bogazyny raýat we täjirçilik deňiz gatnawy üçin ýapandygyny mälim etdi. Eýranyň baş gepleşikçisi Muhammet Bakir Kalibaf sosial ulgamlarda ABŞ-a habar berdi: "Wadaňyzy ýerine ýetiriň ýa-da bahany töläň" .

Tähran administrasiýasy, diňe ABŞ harby interwensiýalaryny bes edensoň, bogazdaky ulaglaryň kadaly ýagdaýa geljekdigini öňe sürýär, ýogsam global energiýa pudagy uly krizise sezewar bolar. Beýleki tarapdan ABŞ, Eýranyň bogazy dolandyrmaýandygyny we deňiz gatnawynyň garawullyk bilen dowam edýändigini öňe sürýär. ABŞ-nyň resmileri soňky 24 sagadyň dowamynda 20 gäminiň ygtybarly geçendigini mälim etseler-de, gämi yzarlaýyş ulgamlary sebitdäki ulaglaryň çäklidigini görkezýär. Eýranyň Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Ismail Bekaýi Oman bilen bilelikde deňiz hereket mehanizmini döretmek isleýändiklerini, emma ABŞ-nyň basyşy bu prosesiň öňüni aldy.

Global nebit bazarlarynda ýer titremesi we syýasy töwekgelçilikler

Hormuz bogazyndaky bu möhüm petik, bütin dünýäde nebit üpjünçiligi meselesini döretdi. Dünýädäki nebit we suwuklandyrylan tebigy gaz ibermegiň takmynan bäşden bir böleginiň amala aşyrylýan bu ugurdaky näbellilik, duşenbe güni Brent nebitiniň barrel bahasyny 4 göterimden 79 dollara çenli ýokarlandyrdy. ABŞ-nyň çig nebitinde hem şuňa meňzeş ýokarlanma tendensiýasy ýüze çykdy.

Energetika bahalarynyň duýdansyz ýokarlanmagy global inflýasiýa aladalaryny janlandyrýan hem bolsa, noýabr aýynda geçiriljek Kongres saýlawlarynyň öňüsyrasynda Trump administrasiýasy üçin çynlakaý içerki syýasy töwekgelçilik döredýär. ABŞ we Ysraýylyň 28-nji fewralda Eýrana garşy alyp baran operasiýalary netijesinde dörän bu söweş Aýlag serhedinden sebitiň daşyndaky ABŞ bazalaryna ýaýrady. Şu wagta çenli müňlerçe adamyň konfliktlerde, köpüsiniň Eýranda we Liwanda ölendigi habar berildi.