Kanun boýunça täze döwür: näbellilik talaplary taryh boldy, bölekleýin kazyýet işlerinde deňagramlylyk üýtgedi

Kartlar türk bar birleşiklerinde we hukuk dünýäsinde gaýtadan paýlanýar. 2026-njy ýylyň 31-nji iýulynda resmi gazetde çap edilenden soň güýje giren 7589 belgili kanun, türk kazyýet işinde örän möhüm döwri ýapdy we täze döwre gapy açdy. Bu düýpli üýtgeşme bilen, kesgitlenmedik karz kazyýet işini düzgünleşdirýän Raýat Prosessual Kodeksiniň (HMK) 107-nji maddasy düýbünden ýatyryldy. Şol bir kanuny düzgüniň çäginde, bölekleýin kazyýet işlerini düzgünleşdirýän Raýat kodeksiniň 109-njy maddasyna oýun üýtgedýän täze abzas goşuldy.

Giňişleýin makalasynda göz öňünde tutulýan reforma düzgünini içgin gözden geçiren aklawçy Dilek Taş Delice bu üýtgeşmäniň diňe halk tarapyndan kabul edilişi ýaly ýönekeý bir üýtgeşme däldigini aýtdy. Taş Delice bu çäräni diňe "näbelli karzyň adyny bölekleýin kazyýete üýtgetmek" diýip düşündirmegiň gaty ýalňyşdygyny aýtdy.

Aslynda, bölekleýin kazyýet işi türk hukuk ulgamynda uzak wagt bäri bar bolan mehanizmdi. Şeýle-de bolsa, iň düýpli täzelik täze döwre getirdi; Bölekleýin kazyýet işinde başlangyç etapda talap edilmeýän berginiň bölegi, şol bir kazyýet işiniň çäginde derňew tapgyry gutarýança bir gezek artdyrylyp bilner we bu artdyrylan bölek üçin çäklendirmeler ilkinji kazyýet işiniň başlan gününde bes edilendir öýdülýär.

Köne we täze ulgamyň arasyndaky esasy tapawutlar: Düşnüksizlikden bölünişige

ýatyrylan HMK 107-iň düzgünleri ulanylan köne ulgamda, berginiň mukdaryny ýa-da bahasyny takyk we takyk kesgitlemek üçin talapçydan mümkin bolmadyk ýa-da obýektiw garaşyp bolmaýan ýagdaýlarda näbelli karz talap edilip bilner. Arza berijiler kanuny gatnaşyklary we talap edýän iň az mukdaryny görkezýärler; Synag döwründe takyk hasabat ekspert hasabaty ýa-da anyk maglumatlar arkaly aýdyň bolanda talaplaryny artdyryp bilerler. Bu ýokarlandyryş talaby giňeltmek gadagan edilmedi we kazyýet işiniň başyndan bäri ähli talaplar üçin çäklendirmeler kesildi. Şeýle-de bolsa, bu talap hakykatdanam "näbellidir", çynlakaý düşünişmezlige we kazyýetleriň arasynda hukuklaryň ýitmegine sebäp boldy.

Täze ulgamda esasy kesgitleýji kriteriýa algynyň "näbellidigi" däl-de, islegiň mowzugy "bölünýär". Pul algylary tebigata görä bölünýändigi sebäpli, talapçylar indi umumy bergileriniň diňe belli bir bölegini suda berip bilerler. Täze döwürde haýyşda haýsy berginiň we näçeräk mukdarda talap edilýändigini aç-açan, birkemsiz we birkemsiz beýan etmeli. Diňe simwoliki ýa-da "häzirlikçe" frazasy bilen ýalpyldawuk haýyşlar özbaşdak ýeterlik hasap edilmez; Kazyýetde kazyýet işiniň "bölekleýin kazyýet" hökmünde aç-açan gurlandygyna düşünmek talap ediler.

Bir gezeklik hukugy we çäklendirmeleri çäklendirmek

Raýat kodeksiniň 109/4-nji maddasyna laýyklykda, kazyýet işiniň derňew tapgyry gutarýança, kazyýet işinden aýrylan galan bergiler şol bir ýagdaýda diňe bir gezek ýokarlandyrylar. Bu aýratyn artdyrmak hukugyny ulananyňyzda beýleki tarapyň razyçylygy (aç-açan razyçylygy) talap edilmez we talaplary giňeltmek gadagan edilmez. Şeýle-de bolsa, bu hukugyň diňe bir gezek ulanylyp bilinjekdigi wagt meselesini işiň ykbalyny kesgitlän möhüm meselä getirýär.

Aklawçy Dilek Taş Delice nädogry ýa-da doly däl hasaplamalary öz içine alýan bilermenleriň hasabatyna esaslanýan gyssagly ýokarlanmanyň, işden doly aýrylmagy bilen hakyky berginiň bir böleginiň ýitmegine sebäp bolup biljekdigini duýdurýar. Munuň tersine, derňew gutarýança ýokarlandyrylmasa, bu aýratyn hukugy düýbünden ýitirmek howpy bar. Şol sebäpli bilermenleriň hasabatlarynyň ýakyndan gözden geçirilmegi, garşylyklaryň wagtynda berilmegi we ähli alynjak zatlaryň köpelmezden ozal bilelikde seljerilmegi möhümdir. Mundan başga-da, köpeldilen bölek üçin çäklendirmeler kanuny ilkinji kazyýet işiniň başlan gününde togtadyldy diýlip hasaplanylsa-da, bu gorag çäksiz däl; Kazyýet işi açylmanka eýýäm gutaran debitorlary yzyna almak mümkin bolmaz.