Kataryň krizisdäki energiýa baýlygy: Baýlygy çalt ýok etmek

Katar soňky üç onýyllykda tebigy gazyň hödürleýän ykdysady mümkinçiliklerinden peýdalanyp, dünýä arenasyndaky iň baý ýurtlaryň birine öwrüldi. Şeýle-de bolsa, Hormuz bogazynda bolup geçen möhüm wakalar ýurduň ykdysady gurluşyna howp salýar. Kataryň tebigy gaz eksportyndan gazanan ägirt uly girdejileri indi çynlakaý päsgelçilik bilen ýüzbe-ýüz bolýar.

Kataryň ykdysady ösüşi

Pars aýlagynda ýerleşýän Katar 1990-njy ýyllarda tebigy gaz sebäpli çalt ösüp başlady. Pearl merjen çümmekden çäkli girdeji gazanyp, kenarýaka ykdysadyýeti bolsa-da, tebigy gaz gorlary sebäpli baýlaşdy. Suwuklandyrylan tebigy gaz (LNG) eksporty, esasanam Hormuz bogazy arkaly Kataryň ykdysadyýetini üýtgetdi.

Bu amal ýurduň infrastrukturasyna we şäherleşmegine-de uly täsir etdi. Metro ulgamlary we paýtagt Doha bilen Lusail arasynda gurlan dürli abraýly taslamalar Kataryň ykdysady kuwwatyny görkezýän mysallaryň diňe käbiri. Pari Paris görnüşindäki söwda merkezleri we seýilgähler ýurduň häzirki keşbini açýar.

Tebigy gazyň ykdysady ähmiýeti

Kataryň girdejisiniň 60 göterimini tebigy gaz tutýar. Bu çeşme diňe bir ýurda baýlyk getirmän, eýsem global maýa goýumlaryna hem gapy açdy. 600 milliard dollarlyk özygtyýarly baýlyk gaznasy Katara dünýä arenasynda möhüm orny eýelemäge kömek etdi.

Kataryň Londondaky Hitrou howa menzilinden Nýu-Yorkorkdaky Imperiýa döwlet binasyna çenli köp sanly halkara baýlygynda paýy bar. Bu, ýurduň ykdysady strategiýasynyň näderejede giňdigini görkezýär. Mundan başga-da, Katar 2022-nji ýyldaky dünýä çempionaty ýaly gymmat çäreleri geçirmek arkaly halkara derejesinde ykrar edilmegini artdyrdy.

Hormuz bogazyndaky krizis

Fewral aýynda Hormuz bogazynyň ýapylmagy bilen Kataryň tebigy gaz eksportynda düýpli bökdençlikler boldy. Bu bolsa ýurduň girdejileriniň ep-esli azalmagyna sebäp boldy. Eksportdaky bökdençlik ykdysady ösüş garaşyşlaryna ýaramaz täsir etdi we Kataryň ösüş çaklamalary azaldy.

Kataryň gaz önümçilik merkezi Ras Laffan bu ýagdaýa iň köp täsir eden ýerlerden biri. Kranlary ýüklemek bes edildi, söwda tasdan diýen ýaly togtady. Helal tebigy gaz iberilişiniň ýurduň ykdysady gurluşynyň esasyny düzýändigini we energiýa baýlygy bolmazdan Kataryň häzirki ýagdaýyna ýetip bolmajakdygyny aýtdy.

1990-njy ýyllardan bäri dünýäde iň uly tebigy gaz gorlaryndan biri bolan Katar Demirgazyk ýatagynda gaz suwuklandyryş tehnologiýasyna uly maýa goýdy. Bu maýa goýumlary Katary energiýa ägirt güýçine öwürdi. Halkara Walýuta Gaznasy (HPG) ýurduň şu ýyl 8,6 göterim azaljakdygyny çaklaýar. Şeýle-de bolsa, bu ýagdaýyň 2027-nji ýyla çenli dikeldilmegine garaşylýar.

Katar ykdysadyýetini diwersifikasiýa etmek maksady bilen syýahatçylyk we maliýe ýaly dürli pudaklara maýa goýmagy meýilleşdirýär. Şeýle-de bolsa, sebitdäki syýasy durnuksyzlyk bu maksatlara ýetmegi kynlaşdyrýar. Syýahatçylyk girdejileriniň azalmagy, halkara wakalaryň ýatyrylmagy we daşary ýurtly myhmanlaryň azalmagy Kataryň ykdysady geljegini näbellidir.

Kataryň täze strategiýalary

Katar ýangyçlara garaşlylygyny azaltmak üçin dürli taslamalary taýýarlaýar. Daşary ýurt kompaniýalarynyň 2019-njy ýylda ýerli hyzmatdaşlary bolmak borjunyň ýatyrylmagy bu strategiýanyň bir bölegi hökmünde görülýär. Alsourt, şeýle hem, Formula 1 ýaly halkara wakalar bilen syýahatçylyk pudagyny janlandyrmagy maksat edinýär.

Şeýle-de bolsa, Bütindünýä Syýahatçylyk we Syýahatçylyk Geňeşi Eastakyn Gündogarda gündelik 600 million dollar girdeji ýitirendigini habar berdi. Bu, Kataryň ykdysadyýetini diwersifikasiýa etmek ugrundaky tagallalarynyň nähili kyn bolup biljekdigini görkezýär.

Netijede, Kataryň energiýa pudagy arkaly gazanan güýjüniň azalmagy ýurtdan geljekdäki ykdysady gurluşyna täzeden garamagy talap edýär. Hormuz bogazynda bolup geçen wakalardan soň, ýurduň ykdysady strategiýalaryna çalt uýgunlaşmagy gutulgysyz bolar.