Meýletin gidenlere üns: Aýry-aýry tölegleri we häzirki maglumatlary almagyň ädim şertleri

Türkiýedäki millionlarça ätiýaçlandyrylan adamyň iş durmuşynda ýakyndan baglanyşykly aýlyk haklary bilen baglanyşykly gaty möhüm kanuny maglumatlar bar. Pensiýa üçin ýaş talaplaryna garaşýan, ýöne bonus günlerini tamamlan işgärler, işden meýletin çyksalar-da, işden aýrylmak hukugyndan peýdalanyp bilerler. Adaty ýagdaýlarda işden çykan işgäre hiç hili kompensasiýa tölenmeýär, käbir şertlere laýyk gelýänler Durmuş üpjünçiligi institutynyň (SSI) kanunçylygyndaky aýratyn kadadan çykmalar sebäpli bu hukukdan peýdalanyp bilerler. Bu hukugy almak üçin işgäriň SSI-den resmi haty iş berijä tabşyrmagy ýeterlik hasaplanýar.

Aýlyk hakyna eýe bolmak üçin zähmet şertnamasy diňe iş beriji tarapyndan ýatyrylmaly däldir. Belli bir baýrak senesini we ätiýaçlandyryş möhletini tamamlan işgärler, ýaş çägine garaşman işden meýletin çyksalar-da, öwezini dolmagy talap etmäge haklydyr. Bu amalyň kanuny esasda dowam etmegi üçin iň möhüm ädim, SSI-den alynjak töleg tölegi hatydyr.

Işewür durmuşda iň gyzykly mowzuklaryň biri, işinden aýrylan işgäriň öwezini dolmak ýa-da almazlyk meselesi. Kanunçylyga görä, işgäriň işden aýrylmak hukugyna eýe bolmagy üçin, şol bir iş beriji bilen baglanyşykly iş ýerinde azyndan 1 ýyl üznüksiz işlemeli. Bir ýyldan az dowam eden iş üçin iş hakyny aýyrmak üçin kanuny hukuk ýok.

Şeýle-de bolsa, her ýyl kesgitlenýän potensial aýlyk çäkleri hem aýlyk haklaryny hasaplamakda möhüm ähmiýete eýe. 2026-njy ýylyň ikinji ýarymynda ulanyljak töleg tölegi 73 müň 729 TL hökmünde kesgitlenildi. Işgäriň umumy aýlygy bu mukdardan ýokary bolsa-da, iş beriji tarapyndan tölenmeli ýyllyk aýlyk tölegi bu potensial mukdaryna görä hasaplanýar.

Insurancetiýaçlandyryşyň başlanýan senesine görä premium we ýyl tablisasynyň üýtgemegi

Işini meýletin terk eden işgäriň öwezini dolmak ukyby, ilkinji gezek ätiýaçlandyrylan senesine we bu senä baglylykda kesgitlenen baýrak günleriniň sanyna we ätiýaçlandyryş möhletine baglydyr. Kanunyň çäginde kesgitlenen kem-kemden geçiş şertleri aşakdakylar:

Iň amatly şertler 1999-njy ýylyň 8-nji sentýabryna çenli ilkinji ätiýaçlandyryş ýazgysy bolan işgärlere degişlidir. Bu seneden öň işe başlanlaryň iş hakyny almagy üçin 15 ýyllyk ätiýaçlandyryş möhletini we 3600 premium gün şertlerini tamamlamak ýeterlikdir. Bu kriteriýalara laýyk gelýän işgärler iş talaplaryny taşlap, ýaş talaplaryna garaşman kompensasiýa talap edip bilerler.

Kanun çykaryjy organ 1999-njy ýylyň 8-nji sentýabryndan 2008-nji ýylyň 30-njy apreline çenli ilkinji gezek ätiýaçlandyrylan işgärler üçin iki dürli alternatiwa hödürleýär. Bu topardaky işgärler, 25 ýyl ätiýaçlandyryş döwri we 4500 baýrak güni talaplaryny ýerine ýetirmek ýa-da ätiýaçlandyryş ýylyna garamazdan 7000 premium günleri maksatly gönüden-göni ýerine ýetirmek arkaly işden aýrylmak hukugyna eýe bolup bilerler.

Ilkinji ätiýaçlandyryş başlangyjy 2008-nji ýylyň 30-njy aprelinden 2008-nji ýylyň 31-nji dekabry aralygynda bolan işgärler üçin 4600 premium gün talap edilýär. Bu baýrak senesini tamamlan işçiler öz islegleri bilen gidenlerinde kompensasiýa almaga haklydyr.

Ilkinji ätiýaçlandyryş ýazgysy 2009-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan 2015-nji ýylyň 31-nji dekabry aralygynda bolan işgärler üçin töleg talaplary kem-kemden ýokarlanýar. Bu döwürde işe başlaýanlar üçin her ýyl 100 bonus güni goşulýar we 4600-den 5300 güne çenli kem-kemden şertler ulanylýar.

2016-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan soň ilkinji gezek ätiýaçlandyryşa giren işgärler üçin kanuny çäk 5400 premium gün . Bu premium belgä ýeten işgärler işlerini taşlap, pensiýa ýaşyna garaşman kanuny öwezini dolmagy talap edip bilerler.

ageaşyndan başga ähli pensiýa şertlerine laýyk gelýän işgärler ilki bilen SSI-e ýüz tutmaly we işe başlamak üçin iş hakynyň hatyny talap etmeli. Durmuş üpjünçiligi instituty işgäriň hyzmat ýazgylaryny we hasaba alyş ýazgylaryny gözden geçirenden we zerur şertleriň ýerine ýetirilendigini tassyklandan soň bu resmi resminamany berýär.

Işgär SSI-den alnan bu resmi haty iş berijä iberen pursadyndan başlap, iş beriji töleg tölemeli bolýar. Iş berijiniň "Men bu ýagdaýy kabul etmeýärin" diýmek bilen öwezini dolmakdan gaça durmaga kanuny hukugy ýok. Aklawçylar we sosial üpjünçilik hünärmenleri işgärleriň hukuklaryň ýitirilmezligi üçin ilki SSI-den hat almalydygyny, soň bolsa işinden aýrylmak baradaky arzalaryny tabşyrmalydygyny duýdurýarlar. Ilki bilen işden aýrylmak, soň bolsa hat almaga synanyşmak bu işde çynlakaý hukuk jedellerine sebäp bolup biler.

Işgärleriň iň gyzyklandyrýan ýene bir meselesi, bu haty näçe gezek alyp bolýandygy. Aýrylyşma hatynyň SSI-den alynmagy üçin kanunçylykda hiç hili kanuny çäk ýok. Şonuň üçin işgäri bu hukugy ulanyp, işini taşlap, öwezini dolandan soň başga bir iş ýerinde işe başlap biler. Täze iş ýerinde azyndan 1 ýyl işläninden we ätiýaçlandyryş ýagdaýyna laýyk gelýän baýrak we ýyl şertlerine laýyk gelenden soň, işden aýrylmak tölegini talap etmäge hukugy bar.

Beýleki tarapdan, kanunlar erkek we aýal işgärler üçin aýratyn hukuklary hem öz içine alýar. Erkek işgärler, milli borjy bolan harby gullugy sebäpli işinden aýrylsa, iş hakyny alyp bilerler, aýal işgärler bolsa durmuş guran gününden başlap 1 ýyl içinde işini taşlasa, iş hakyny alyp bilerler. Netijede, pensiýa ýaşyna garaşýan, ýöne baýrakly günlerini tamamlan işgärleriň hemmesi işinden gitmek kararyna gelmezden ozal SSI ýazgylaryny, baýrak günleriniň sanyny we ätiýaçlandyryş möhletlerini üns bilen barlamaly.