NATO-nyň täze döwri Ankarada emele gelýär: "NATO 3.0" Howpsuzlyk arhitekturasyny nädip üýtgeder?

ABŞ-nyň 34-nji prezidenti Dwaýt Eýzenhaower 1951-nji ýylda NATO-nyň Europeewropada ilkinji ýokary soýuzdaş serkerdesi wezipesine girişeninde taryhy çaklamany öňe sürdi. Onuň pikiriçe, Amerikanyň harby güýçleri Europeewropanyň goranyş güýjüni täzeden dikeltmegi üçin wagtlaýyn bir käýinçdi. Şeýle-de bolsa, soňky 75 ýylda bu wagtlaýyn gämi transatlantik bileleşigiň esasy goldaw sütünine öwrüldi. 7-8-nji iýulda Ankarada geçiriljek möhüm sammitden ozal "Europeewropa goranyş ýüküni haçan öz üstüne alar?" Sorag ýene-de halkara diplomatiýanyň merkezinde.

Sowuk söweşden häzirki güne çenli bileleşigiň ewolýusiýasy: NATO 3.0 näme?

Washingtonewropanyň Waşington koridorlarynda goranyş jogapkärçiligini öz üstüne almagy prosesi indi "NATO 3.0" düşünjesi bilen kesgitlenýär. Bu düşünje ýönekeý harby taglymat däl, soýuzdaşlaryň arasyndaky güýç deňagramlylygy barada täzeden gepleşik geçirmegi aňladýar. Geçmişden gözbaş alyp gaýdýan bu adalga ilkinji gezek NATO-nyň öňki baş sekretarynyň orunbasary Aleksandr Wershbow tarapyndan 2012-nji ýylda global hyzmatdaşlyga açylýan nusga hökmünde suratlandyryldy. Şeýle-de bolsa, şu gün ara alnyp maslahatlaşylan häzirki zaman NATO 3.0 modeli 2026-njy ýylyň fewralynda Brýusselde eden çykyşynda Hytaýyň we Pacificuwaş ummanyň esasy goraýjy sebitine öwrülmegini göz öňünde tutýar. watany goramak.

Kolbiniň taryhy nukdaýnazaryndan bu bileleşik üç esasy tapgyrdan geçýär. Sowuk uruş döwrüniň öňüni alyş gurluşyna NATO 1.0 diýilýärdi; 1989-njy ýylda Berlin diwarynyň ýykylmagy bilen başlanan döwür, Balkanlardan Owganystana we Europeewropa goranyş býudjetini azaltmak üçin sebitden daşarda geçirilen işler NATO 2.0 diýlip kesgitlenýär. Häzirki wagtda geçýän NATO 3.0, bileleşigi esaslandyryjy pelsepesine, ýagny Eýzenhaoweriň wagtlaýyn skaf modeline gaýtaryp bermegi maksat edinýän taryhy düzediş hökmünde tapawutlanýar.

Gaagadan Ankara barýan ýol: 5 göterim goranmak borçnamasy

NATO indi ugur gözlänok; sebäbi soýuzdaşlar geçen ýyl strategiki isleglerini biragyzdan kesgitlediler. Ankara sammiti, bu kesgitlemäniň meýdançada nähili görkeziljekdigini synag etjek öwrüm nokady. NATO-nyň Baş sekretary Mark Rutte Ankaradaky duşuşygy Gaagada berlen wadalaryň ýerine ýetiriljek "durmuşa geçiriş sammiti" hökmünde häsiýetlendirýär. Rutte görä, wada bermek we ony ýerine ýetirmek bir zat däl we bu Ankarany Gaagadan has möhüm ýagdaýa salýar.

Bu borçnamalaryň esasy, soýuzdaş 32 ýurt bilen 2025-nji ýylyň iýun aýynda Gaaga sammitinde gol çekilen taryhy býudjet kararydyr. Bu şertnama laýyklykda agza ýurtlar jemi içerki önüminiň (JIÖ) azyndan 5 göterimini goranyş çykdajylaryna bölüp bermäge borçlandy. Bu býudjetiň 3,5 göterimi esasy goranyş zerurlyklaryna, 1,5 göterimi bolsa infrastruktura, çydamlylyk we goranyş pudagy maýa goýumlaryna gönükdiriler. 2015-nji we 2025-nji ýyllar aralygyndaky maglumatlar gözden geçirilende, ABŞ-dan başga 31 ýaranlaryň goranyş çykdajylarynyň milli girdejä bolan gatnaşygy artdyrylandygy we býudjet paýy azalýan ýeke-täk ýurt ABŞ bolandygy görünýär. Europeanewropaly hyzmatdaşlar we Kanada köpçülikleýin goranyş maýa goýumlaryny 2014-nji ýylda 1,4 göterimden 2025-nji ýylda 2,3 göterime çenli artdyrdy. Soňky on ýylda goşmaça çykdajylar 1,2 trillion dollara ýeten bolsa, diňe 2024-2025-nji ýyllar aralygynda 20 göterim ösüş bilen 139 milliard dollarlyk goşmaça çeşme döredildi. Russiýa-Ukraina söweşi bilen çaltlaşan bu özgerişlik, global güýç balansyny üýtgedýär.

Diňe býudjet däl, integrasiýa meselesi: Zawodlar we ýarag ulgamlary

Ankara sammitiniň esasy gün tertibi; Goranmak maýa goýumlaryny artdyrmak, transatlantik goranyş senagatynyň önümçiligini güýçlendirmek we Ukraina goldawyny dowam etdirmek hökmünde kesgitlenildi. Käbir ýaranlaryň 2026-njy ýyldan başlap 5 göterim çykdajy maksadyna ýetmegine garaşylsa-da, bileleşigiň esasy maksady pul mukdaryna däl-de, dogry ýerlere pul geçirmekdir. Sammitiň ilkinji gününiň goranyş senagaty forumlaryna we tehnologiki integrasiýa bagyşlanmagy, NATO-nyň agyrlyk merkeziniň diplomatik beýannamalardan önümçilik liniýalaryna we zawodlara geçendigini görkezýär.

Rus-Ukraina urşy senagat önümçilik kuwwatynyň häzirki konfliktlerde gönüden-göni söweşijidigini subut etdi. Şeýle-de bolsa, Europeewropa çynlakaý harby dürlüligi we utgaşdyrmak meselesini başdan geçirýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlary takmynan 30 sany esasy ýarag ulgamyny ulanýan bolsa, Europeanewropa goşunlarynda bu san 178 dürli görnüşe ýetýär. Mysal üçin; ABŞ goşuny bir esasy söweş tanky modeli bilen işleýän bolsa, 17 dürli tank modeli Europeewropada işjeň işleýär. FCAS-GCAP, Sky Shield-SAMP / T we Eurofighter-Rafale ýaly birnäçe taslamalar iki gezek maýa goýumlarynyň we Europeewropanyň içinde integrasiýanyň ýoklugynyň aýdyň görkezijilerinden biridir. Şonuň üçin goranyş býudjetini bary-ýogy 5 göterime çenli azaltmak, harby netijelilik we umumy taglymat gazanylmasa strategiki üstünlik gazanmakdan uzakdyr. Ankarada kabul edilmeli kararlar, NATO 3.0 meýilnamasynyň diňe şygar bolup galjakdygyny ýa-da global strategiýa öwrüljekdigini kesgitlär.