Ok-däri krizisinde pagta ýüplügi barada jikme-jiklik: Türkiye we sebit ýurtlary Europeewropanyň çözgüdi bolup bilermi?

Goranmak pudagynyň ömri gany bolan ok-däri önümçiligi, şu gün bir sapak bilen asylýan prosesi başdan geçirýär. Artilleriýa gabyklarynda, pyýada ok-därilerinde we harby partlaýjy maddalarda hereketlendiriji hökmünde ulanylýan ýaragyň esasy düzüm bölegi bolan nitroselluloza pagta süýümlerinden alynýar. Pagta hasylyndan soň tohumda galan "linterler" diýlip atlandyrylýan bu gysga süýümler, arassalananda 98% -den ýokary arassa sellýuloza derejesine ýetýär we partlaýjy maddalar öndürmek üçin ajaýyp çig mal bolýar. Şeýle-de bolsa, bu süýümleri ýokary howpsuzlyk standartlary boýunça gaýtadan işlemek çynlakaý tejribe talap edýär. Geçmişde Europeanewropa ýurtlary üçin strategiki kynçylyk döretmedik bu üpjünçilik zynjyry, 2022-nji ýylda başlanan Russiýa-Ukraina söweşi bilen global krizise sebäp boldy.

Goranmak pudagynda möhüm çig mal: Pagta süýümi näme?

Russiýanyň Ukrainany basyp almaga synanyşmazyndan ozal Europeanewropa ýurtlary partlaýjy çig mal üçin gyssagly basyş duýmady. Şeýle-de bolsa, dawa-jenjelleriň başlanmagy bilen öň tarapdaky ok-däri sarp edilişi garaşylmadyk derejede ýokarlandy we goranyş ammarlaryndaky ätiýaçlyklar çalt ýitdi. Bu ýagdaý Russiýany gönüden-göni howp hökmünde görüp başlan Europeanewropa NATO ýaranlary üçin uly howpsuzlyk krizisine öwrüldi. Aýratynam artilleriýa gabyklaryny öndürmekde ulanylýan pagta süýümi bilen üpjünçilik ýeterlik bolmansoň, 155 mm ok-däri ulanýan NATO ýurtlary çynlakaý üpjünçilige sezewar boldy. Şuňa meňzeş çig mal ýetmezçiligi Russiýa tarapyndan agyr duýuldy, ok-däri köp ulanylandygy sebäpli 152 mm oky saýlady. Meşhur Amerikanyň neşiri Wall Street Journal tarapyndan geçirilen gözlegler Europeanewropa ýurtlarynyň partlaýjy maddalary öndürmek üçin zerur bolan pagta süýümini tapmakda kynçylyk çekýändigini görkezýär we bu näsazlyk aksiýalaryny doldurmak isleýän kontinental ýurtlaryň önümçilik kuwwatyny gönüden-göni pese gaçyrýar.

Hytaýa garaşlylyk we Europeewropanyň önümçiligine täsir etmek

Europeanewropa döwletleri Ukrainadaky söweşden soň ok-däri öndürmek kuwwatyny artdyrmak isleseler-de, bu hereketlere iň uly päsgelçilik çig malyň ýetmezçiligi boldy. Bu kynçylyklaryň esasy sebäbi Europeewropanyň bu möhüm sebitdäki iň uly üpjün edijisi Hytaý Halk Respublikasydy. Europeewropanyň iň uly goranyş senagaty ägirtlerinden biri bolan “Rheinmetall” -yň baş direktory Armin Papperger, Europeewropanyň pagta süýüminiň takmynan 70 göteriminiň Hytaýdan getirilýändigini halka mälim edipdi. Syýasy analitikler we harby bilermenler, söwda çäklendirmelerini we Hytaý bilen Günbatar dünýäsiniň arasyndaky geosyýasy dartgynlygy ýokarlandyryp, geljekde ok-däri önümçiliginiň doly togtadyljakdygyny duýdurýarlar.

2025-nji ýyldaky maglumatlar gözden geçirilende, Europeewropanyň öz çäginde partlaýjy önümçilik üçin zerur bolan bu strategiki çig malyň gaty az bölegini öndürip biljekdigi görünýär. Häzirki önümçilik işleri Germaniýada, Fransiýada, Çehiýada we Polşada ýerleşýän çäkli kuwwatly zawodlaryň az sanlysynda amala aşyrylýar. Bu desgalaryň ýyllyk önümçiligi bary-ýogy 4 müň 500 bilen 10 müň tonna aralygynda saklanýar. Şeýle-de bolsa, bu göwrüm barha artýan harby zerurlyklary kanagatlandyrmakdan uzakda. Hünärmenler söweşýän ukrain goşunynyň ýyllyk pagta süýüminiň diňe 6 müň tonna ýetýändigini bellediler. Europeanewropaly öndürijiler daşary ýurt garaşlylygyny aýyrmak üçin täze maýa goýumlaryny meýilleşdirýändiklerine garamazdan, bu taslamalaryň 2026-njy ýylyň ahyryna çenli önümçilige öwrülmegine garaşylmaýar. Himiki alternatiwalar boýunça gözlegler dowam etse-de, bu çözgütleriň gysga möhletde ýokary islegi kanagatlandyryp bilmejekdigi görünýär.

Türkiýe we Merkezi Aziýa ýurtlary alternatiw bolup bilermi?

Europeewropanyň ýerli önümçilige ýeterlik däldigi we Hytaý bilen üpjünçiligiň kesilmegi ähtimallygy alternatiw dünýä öndürijilerine gönükdirildi. Pagta öndürmek we dokma infrastrukturasy bilen berk orny eýeleýän Türkiýe, Özbegistan, Müsür we Gazagystan ýaly ýurtlar Europeanewropanyň goranyş senagaty üçin möhüm durmuş nokady bolup biler. ABŞ-dan alnan maglumatlara görä, Türkiýe 2025-nji ýylda 203 müň 100 tonna pagta ýüplügi eksport edip, geçen ýyl bilen deňeşdirilende 53 göterim ep-esli artdy. Beýleki tarapdan, Müsür 2026-2027 möwsüminde takmynan 70 müň 800 metrik tonna pagta öndürer diýlip garaşylýar. Özbegistanyň 2025-2026-njy ýyllarda gaýtadan işlenen pagta hasyly 750 müň tonna, 2026-2027-nji ýyllarda 780 müň tonna ýeter diýlip çaklanylýar. Sebitiň başga bir möhüm öndürijisi bolan Gazagystan pagta söwdasyny esasan Hytaý, Türkiýe we Russiýa bilen dowam etdirýär. Russiýa bilen Gazagystanyň arasyndaky pagta söwdasynyň ukrain urşy başlanaly bäri 60 göterim ýokarlanandygy bellärliklidir.

Goranmak pudagynyň analitikleri Europeanewropaly öndürijiler çig mal üpjünçiligini diwersifikasiýa etseler-de, senagat infrastrukturasynda çynlakaý päsgelçiliklere duçar boljakdygyny öňe sürýärler. Esasanam Europeewropada ekologiýa taýdan arassa taslamalara we durmuş üpjünçilik maksatnamalaryna býudjetleriň geçirilmegi goranyş we agyr himiýa senagatyna ýeterlik maliýe serişdelerini bölüp bermegi kynlaşdyrýar. Mundan başga-da, harby standartlara laýyklykda partlaýjy önümçilik; Örän ýokary howpsuzlyk çäreleri, ýörite desgalar we ösen tehniki tejribe talap edýär. Bu ýagdaý Europeanewropa yklymynda önümçilik çykdajylaryny astronomiki derejä çenli ýokarlandyrýar. Bu parametrleriň hemmesini göz öňünde tutup, Europeewropanyň pagta süýümine Hytaýa garaşlylygy orta möhletde dowam eder diýlip çaklanylýar, ýöne bir tarapdan Türkiýe ýaly ygtybarly hyzmatdaşlar bilen gatnaşyklar güýçlener, beýleki tarapdan agaç sellýuloza ýaly alternatiw çig mallary ösdürmäge maýa goýumlary çaltlaşar.