Prof. Dr. Salihoğlu Okeanlardaky howanyň howpuny we Türkiýanyň gök ykdysadyýet meýilnamasyny yglan etdi

Eastakyn Gündogar Tehniki Uniwersiteti (METU) Howa Merkezi we Deňiz Ylymlary Institutynyň müdiri Prof. Dr. Salihoğlu howanyň üýtgemegi sebäpli ummanlaryň we deňizleriň ýüzbe-ýüz bolýan howplaryna we Anadolu Agentliginiň "COP31-iň ileri tutulýan ugurlary" faýlyndaky Türkiýadaky ýagdaýlara baha berdi. Salihoğlu okeanlaryň klimat krizisiniň iň uly bufer ulgamydygyny, ýöne bu kuwwatyň çaltlaşdyrylýandygyny aýtdy we deňiz derejesiniň ýokarlanmagynyň, ýylylygyň we kislotalaşmagyň kenarýaka ykdysadyýetlerine we ekosistemalaryna çynlakaý howp salýandygyny aýtdy.

Prof. Doktor Salihoğlu 2015-2025-nji ýyllar aralygyndaky iň yssy 11 ýyly öz içine alýandygyny we ummanlaryň soňky 20 ýylda her ýyl adamzadyň ýyllyk energiýa sarp edişiniň takmynan 18 essesini özleşdirendigini aýtdy. Okeanlaryň 80 göteriminde hemişelik ýylylyk tendensiýasynyň görülýändigini mälim eden Salihoğlu: "Okeanlaryň 80 göteriminde temperaturanyň ýokarlanmagyny görýäris, bu wagtlaýyn anomaliýa däl, hemişelik ýylylyk tendensiýasy. Temperaturanyň ýokarlanmagy ortaça derejedäki 0,6-dan 1,5 dereje ýokarlanýar. Iskenderun aýlaglary. " "Marmarada 2,5 dereje, Gara deňziň gündogarynda takmynan 2 dereje, sowuk suw akymlary sebäpli Egeýde 1 dereje ýokarlandy"

Deňiz derejeleri ýokarlanýar we kislotalylyk ýokarlanýar

Salihoğlu, Senagat rewolýusiýasyndan bäri kislota ýerüsti pH bahasynyň 0,1 birlik azalandygyny we kislotanyň takmynan 30 göterim ýokarlandygyny aýtdy we 1993-nji ýyldan bäri dünýädäki deňiz derejesiniň takmynan 10 santimetr ýokarlandygyny we soňky 10 ýylda ýyllyk ösüş depgininiň 5 millimetre ýetendigini aýtdy. Deňizdäki ýylylyk tolkunlarynyň has ýygylaşýandygyny mälim eden Salihoğlu, Ortaýer deňziniň basseýniniň 98 göteriminde umumy ýylylygyň bardygyny we bu ýagdaýyň merjen akartmagyna, balyklaryň ölmegine we ekosistemanyň çökmegine sebäp bolýandygyny aýtdy. Şeýle hem, deňiz derejesiniň ýokarlanmagy tupan tupanlary, aşa köp ýagyş we kenarýaka eroziýa bilen bilelikde täsirini artdyrdy we ýerasty suwlaryň duzlanmagy sebäpli kenarýaka düzlüklerde oba hojalygynyň öndürijiligi azaldy.

Salihoğlu howanyň üýtgemeginiň syýahatçylyk, balykçylyk, biotehnologiýa, energiýa we ulag ýaly kenarýaka ykdysadyýetlerine gönüden-göni howp salýandygyny aýtdy; Stambul, Izmir, Antalýa, Mersin we Samsun ýaly iri kenarýaka şäherlerindäki infrastruktura, portlar we bejeriş desgalarynyň barha artýan töwekgelçiliklere sezewar bolýandygyny aýtdy. Salihoğlu häzirki meýilnamanyň köpüsiniň häzirki kenarýaka şertlerine laýyklykda edilendigini ýatlatdy we geljekdäki howa ýagdaýlaryny göz öňünde tutýan täze çemeleşmäniň hökmanydygyny aýtdy.

Durnukly gök ykdysadyýet taslamasy we COP31 teklipleri

Durnukly gök ykdysadyýetiň ekosistemalary goramagy maksat edinmelidigini aýdýan Salihoğlu, Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministrliginiň utgaşdyrylyşynda amala aşyrylýan "Durnukly gök ykdysadyýet strategiki hereket meýilnamasy üçin dolandyryş modellerini ösdürmek taslamasy" barada durup geçdi. Ylmy utgaşdyrylyşynyň METU tarapyndan amala aşyrylýan synag meýdançalarynyň Mersin we eskenderun aýlaglarydygyny mälim eden Salihoğlu, gözlegiň çäginde deňiz, balykçylyk, syýahatçylyk, energiýa, biotehnologiýa we biodürlüligi pudaklary we Türkiýäniň strategiki hereket meýilnamasy taýýarlanjakdygyny aýtdy.

Salihoğlu Türkiýäniň kabul etjek COP31-den öň dört esasy mowzuga ünsi jemledi we çykyşyny şu sözler bilen jemledi: "Howanyň syýasaty indi gury ýer çemeleşmesinden geçmeli. Okean we kenarýaka çözgütleri yzygiderli milli klimat borçnamalaryna goşulmagy möhümdir. Ikinji sözbaşy hökmünde, gök uglerod ekosistemalaryny maliýeleşdirmek mehanizmleri güýçlendirilmeli we halkara maliýeleşdiriş akymlary güýçlendirilmeli. Dördünji sözbaşy astynda sebit deňiz hyzmatdaşlygy möhümdir. "Okeanlar dünýä derejesinde çözülse-de, Ortaýer deňzi we Gara deňiz ýaly ýarym ýapyk deňizler bar. Şonuň üçin sebitleýin hyzmatdaşlygyň mehanizmlerini güýçlendirmek zerur. "