Somalide saýlaw ulgamynyň üýtgemegi: Göni ses berişlige geçiş

Somali takmynan 20,3 million ilaty bolan Gündogar Afrikanyň möhüm ýurtlaryndan biri hökmünde syýasy özgertmelere gadam basýar. Governanceurduň dolandyryş modeli federal parlament respublikasy hökmünde emele gelse-de, dolandyryş gurluşy Puntland, Jubaland, Günorta-Günbatar, Galmudug, Hirshabelle we täze döredilen Demirgazyk-Günbatar ştatlaryndan, şeýle hem birtaraplaýyn garaşsyzlygy yglan eden Somalilanddan ybarat. Uzak wagt bäri durmuşa geçirilýän gytaklaýyn we taýpa esasly "4,5 ulgamdan" "bir adam, bir ses" ýörelgesine esaslanýan göni saýlaw modeline geçmek Somaliniň taryhynda "taryhy ädim" hasaplanýar. Bu ulgamda Somaliniň iň uly dört taýpasy, Hawiye, Darod, Dir we Digil-Mirifle, hersiniň doly paýy bardy, beýleki azlyk taýpalarynyň we toparlarynyň ýarysy paýy bardy. Bu modelde raýatlar göni ses berip bilmeýärler; Deputatlar taýpa wekilleri tarapyndan saýlandy we prezident bu deputatlar tarapyndan kesgitlenildi. Şeýle-de bolsa, prezident Hasan Şeýh Mahmud -yň ýolbaşçylygyndaky administrasiýa gönüden-göni halk ses berişligine esaslanýan "bir adam, bir ses" ulgamyna geçmegi goldaýar we muny döwlet döretmek prosesini tamamlamak we Somalide demokratiýalaşmagy güýçlendirmek üçin möhüm ädim hökmünde görýär.

Taryhy proses we daşary ýurt gatyşmalary

Somalide soňky göni saýlawlar geçirildi. Şu ýylyň ahyrynda geçirilen harby agdarlyşykdan soň, ýurtda göni saýlawlar uzak wagtlap togtadyldy. 1991-nji ýylda Siad Barre re regimeimi agdarylandan soň giren bulam-bujarlykda ABŞ-nyň 1992-nji we 1995-nji ýyllar aralygyndaky harby gatyşmalary täsirli netije bermedi. 2001 -de Somali elitalary Jibutide ýygnandy we Abdulkasim Salad Hasan 4,5 taýpa ulgamy modeli bilen saýlanan deputatlar tarapyndan prezident bellendi. Şeýle-de bolsa, bu administrasiýa paýtagt Mogadişuda täsirli bir häkimýet gurup bilmedi we güýç ugrundaky göreş dowam etdi.

Sebitleýin çäreler dowam edýärkä, 2004-nji ýylda Keniýada geçirilen ýygnakda Puntland sebitiniň lideri Abdullahi Yusufusuf prezident saýlandy we federal ulgam kabul edildi. Efiopiýanyň goldawyna garamazdan, Yusufusup hökümetini durnuklaşdyrmak üçin göreşdi we tire-taýpa garşydaşlygy, şeýle hem Al-Şabaabyň basyşy güýçlenip, işinden çekildi. Jibutide geçirilen ýygnaklarda Efiopiýanyň gönüden-göni täsirinden daşlaşmak we ýerli hakykatlara has laýyk bolmak barada karar kabul edildi we Şeýh Şerif Ahmed 2009-njy ýylda täze prezident wezipesine bellendi. Şol ýyl Efiopiýanyň goşunlary paýtagtdan çykansoň, Afrika Bileleşiginiň AMISOM güýçleri ädim ätdi. prezidenti Hasan Şeýh Mahmyt, ikinji gezek prezident saýlanandan soň möhüm wada hökmünde tapawutlandy. Mahmudyň başlangyçlary bilen adamlaryň göni ses bermek arkaly halk deputatlaryny saýlamagy başlandy. 2025-nji ýylyň dekabrynda paýtagt Mogadişunyň ýerleşýän Benadir sebitinde 57 ýyldan soň göni saýlaw modeli durmuşa geçirildi. Soňra, 10-njy maýda Günorta-Günbatar ştatda parlament saýlawlary geçirildi we şeýlelik bilen "1 adam 1 ses" saýlaw ulgamy durmuşa geçirilip başlandy. Somali Federal Assambleýasynda prezident saýlawlarynyň geçiriljek modelini durmuşa geçirmek maksat edinilýär. Günorta-günbatar ştatdaky parlament agzalary sessiýada 5 ýyl möhlet bilen döwlet baştutanyny kesgitlediler. Günorta-günbatar ştat paýtagtyň daşynda göni saýlawlaryň geçirilen ilkinji sebiti hökmünde hasaba alyndy. Bu ädimler bilen Somali demokratiýalaşmak meselesinde ep-esli öňe gidişlik etdi.

Syýasy partiýalaryň we raýat jemgyýetiniň roly

Somalide syýasy partiýalar ilkinji gezek 1947-nji ýylda Iňlisleriň dolandyryşy astynda ýüze çykdy; Şeýle-de bolsa, 1969-njy ýyldaky döwlet agdarylyşygy we 1991-nji ýylda başlanan raýat urşy partiýalaryň ösmegine päsgel berdi. Syýasy partiýalaryň hasaba alynmagy, döredilmegi we işi 2012-nji ýyldan soň has işjeňleşen hem bolsa, hasaba alnan partiýalaryň sany 100-den geçdi. Partiýalaryň güýçlenmegi, "taýpa federasiýasy" bolan häzirki ulgamyň hakyky "milli döwlet" mehanizmine öwrülmegi üçin möhüm gural hökmünde görülýär. Tire-taýpa wepalylygyndan raýatlyga geçip bilmek Somali üçin möhüm ähmiýete eýe, sebäbi tire-taýpa degişliligine esaslanýan syýasaty ýurduň ykdysadyýeti, howpsuzlygy, bilimi we saglygy ýaly zerurlyklary nukdaýnazaryndan hyzmatyň ileri tutulýan ýerine öwürer.

Saýlaw ulgamyna abanýan howplar

Federal hökümet, halkyň arasynda esasy düşünişmezlikleri bolan syýasy ulgamlar bilen bir hatarda federal ulgamlar bilen baglanyşykly meseleleriň arasynda esasy kynçylyklar bar. etaby. Somaliniň käbir ýerlerinde işjeň hereket edýän Al-Şabaab Somaliniň howpsuzlyk güýçleri bilen çaknyşyklaryny dowam etdirýär, demirgazykda Puntland we günortada Jubaland hökümetleri göni saýlawlara garşy. Göz öňünde tutulýan ştatlar merkezi döwlet bilen baglanyşykly bolsa-da, merkezden alýan býudjetiniň daşynda öz saýlawlaryny amala aşyrmak bilen ýurduň bitewiligine garşy hereket edýärler.

acrossurduň hemme ýerinde ulag meselesi we elektrik infrastrukturasynyň ýeterlik däldigi ýaly faktorlar saýlawlara ýaramaz täsir edýär. Öňki prezident Şeýh Şerif Ahmed we ýaragly elementleri paýtagtyň howpsuzlyk güýçleri bilen çaknyşan öňki premýer-ministr Hasan Ali Haýri ýaly käbir oppozisiýa liderleri ýurduň häzirki syýasy we howpsuzlyk ýagdaýy sebäpli "bir adam, bir ses" praktikasynyň amala aşyrylyp bilinmejekdigini öňe sürýärler. "Bir adam, bir ses" ulgamy bilen Somali halky demokratik gurluşa geçmegiň geljegi uly ýolunda. Şeýle-de bolsa, saýlaw howpsuzlygyna abanýan howplar we infrastruktura ýetmezçilikleri ýaly meseleler çözülmese, bu işiň üstünlikli bolmagy kyn bolup biler. Şeýle-de bolsa, Somaliniň bu özgertmeleri durmuşa geçirmek karary milli jebislige we ýurtda durnuklylygy ýokarlandyrmaga goşant goşup biler. Geljekki ýyllarda bu prosesleriň tamamlanmagy bilen Somaliniň demokratik gurluşy hasam güýçlener we halkara arenasynda has hormat goýuljak ýurda öwrüler diýlip garaşylýar.