Stambulda çekirtge çozmagy baradaky talaplara ylmy jogap: "Çozuş däl-de, tebigy sikl"

Soňky günlerde Stambulda we onuň töweregindäki welaýatlarda sosial ulgamlarda giňden ünsi çeken "çekirtge hüjümi" baradaky ylmy dünýäden anyk düşündiriş geldi. Ankara uniwersitetiniň Oba hojalygy fakulteti, ösümlikleri goramak bölüminiň mugallymy we MOLEN (Molekulýar entomologiýa) barlaghanasynyň müdiri, professor Dr.Umut Toprak bu mesele bilen baglanyşykly ähli gyzykly maglumatlary köpçülige paýlaşdy. Sosial mediadaky şekilleriň howsala döretmeli däldigini aýdan Toprak, bu ýagdaýyň adaty biologiki refleksdigini aýtdy.

"Çozuş" diýip pikir edilýän görnüşler hakykatdanam peýdaly: Ak ýüzli Buş çekirtgesi

Ylmy gözlegleriň dowamynda Stambulda we onuň töwereginde görünýän görnüşleriň ak ýüzli gyrymsy çekirtge (Decticus albifrons) bolandygy anyklandy. Prof. Ownuk mör-möjekler we beýleki çekirtge görnüşleri bilen iýmitlenýän bu jandarlar, diňe aç wagty ösümlikler bilen seýrek iýmitlenýärler. Bu aýratynlyklar sebäpli ekosistemanyň tebigy bölegi bolan ak ýüzli gyrymsy çekirtgeler, zyýanly mör-möjekleri iýip, oba hojalygyna gytaklaýyn goşant goşýar.

Oba hojalygy taýdan ykdysady howp salmaýan bu görnüşiň soňky döwürde öýlere tarap gitmeginiň sebäbi hasyl möwsümi we ýeňil faktor bilen düşündirilýär. Tomus yssy bilen ilaty köpelýän çekirtgeler hasyl gutarandan soň täze ýerleri gözlemäge göçýärler. Gijelerine işjeň hereket edýän bu jandarlar, jaýlardan şöhlelenýän yşyklara ýüzlenip açyk penjireden girip bilerler. Adamlar bilen gatnaşyga girenlerinde ownuk dişleme reflekslerini görkezseler-de, bu ýagdaýyň adam saglygyna howp salmaýandygy aýdylýar.

Winterumşak gyş we yssy tomus ilat köpeldi

Çigirtgeleriň sanynyň köpelmeginiň esasy sebäbiniň howa şertleri bolandygyny aýdan Toprak, ýumşak gyşyň ýumurtgalaryň ýaşamagyny ýokarlandyrýandygyny aýtdy. Gyşyň agyr şertlerinde 100 ýumurtgadan diňe 60-synyň ýaşap biljekdigine garamazdan, şu ýyl başdan geçirilýän gyşyň ýumşaklygy sebäpli 70-80 ýa-da ondan köp ýumurtganyň ýaşaýyş ukyplylygyny saklandygy habar berildi. Ondan soňky ýagyşly we ýumşak bahar aýlary, "nymflar" diýilýän çaga çekirtgeleriniň çykmagyna kömek etdi.

Tomus aýlarynda ýokary temperatura bu jandarlaryň ösüş tizligini we köpeliş ukybyny ýokarlandyrdy. Prof. Dr. Toprak bu ýagdaýyň tebigatyň öz siklinde bolup geçýän biologiki prosesdigini we aladalanmak üçin adaty bir zadyň ýokdugyny aýtdy. Çigirtleriň köpeliş ukybynyň diňe temperatura bagly däldigini, azyk we beýleki ekologiki faktorlaryň deňagramlylygy sebäpli ilatyň gysga wagtyň içinde ýene azaljakdygyny aýtdy.

Afrika we Balkanlar baradaky talap esassyz: "Durnukly oba hojalygy üçin deňagramlylyk möhümdir"

Prof sosial ulgamlarda çekirtgeleriň "Afrikadan ýa-da Balkanlardan gelýändigi" baradaky aýyplamalary düýbünden inkär edýär. Doktor Umut Toprak sorag edilýän sebitlerdäki göçüp-gonýan çekirtgeleriň başga bir maşgala degişlidigini we oba hojalygyna uly zyýan ýetirýän "meýdan çekirtgeleridigini" aýtdy. Türkiýedäki ýagdaýyň Oba hojalygy we tokaý ministrligi, welaýat we etrap müdirlikleri tarapyndan ýakyndan yzarlanýandygyny, Frakiýa sebiti ýaly oba hojalygynda hiç hili zyýan tapylmandygyny aýtdy.

Tebigatdaky ähli mör-möjekleriň ýok edilmeginiň uly ekologiki betbagtçylyga sebäp boljakdygyny ýatladyp, Toprak ekerançylyk üçin ekosistemadaky deňagramlylygyň saklanmalydygyny aýtdy. Şireleriň doly ýok edilmeginiň aýal-gyzlaryň gutarmagyna sebäp boljakdygyny mälim eden Toprak, tebigatdaky deňagramlylygyň geljegimiz üçin möhümdigini aýtdy.

Anadolu gullugy © 2026