Tera portfeli skandalynda Alkin doganlar düwünçegi: Her kimiň bilýän maliýe çökgünliginiň anatomiýasy

Türkiýanyň maliýe bazarlary onlarça müň maýa goýujyny ejiz galdyran köpçülikleýin fond bazary we fond manipulýasiýasy baradaky aýyplamalar bilen geň. "Karar" gazetiniň ýazyjysy ıldyldyry Oğur bu maliýe krizisiniň fonuny we ýazan täsirli derňewi bilen bu işe gatnaşan tanymal alymlaryň pozisiýalaryny gözden geçirdi. Our, bu çöküşi Gabriel Garsiýa Markesiň meşhur "Gyzyl duşenbe" romany bilen deňeşdirdi, onda her kimiň öldüriljekdigini bilýär. Maýa bazarlary geňeşiniň (CMB) jogapkärleri "Kim bilýärdi?" Soragyň jogaby gaty düşnükli: Bütin dünýä muny bilýärdi.

Ajaýyp bazar gymmatlyklary: ovalowadaky gämi abatlanylýan kärhana Ford Otosandan nädip öňe geçdi?

Bu dawa-jenjeliň derejesine düşünmek üçin Borsa Stambulda kagyz ýüzünde söwda eden käbir kompaniýalaryň toslama ululygyna seretmek ýeterlikdir. 2026-njy ýylyň 30-njy iýunyna çenli balansyna görä, gämi abatlamak, abatlamak we öwrülişik işleri bilen meşgullanýan ovalowadaky orta göwrümli gämi abatlaýyş kärhanasy Özata Shipping, umumy baýlygy 7,8 milliard lira we 4,5 milliard lira kapitalyna eýe boldy. Şeýle-de bolsa, 5-nji awgustda kompaniýanyň bazar bahasy bir stocka ekranlarynda 292 milliard lira boldy. Şol gün Türkiye senagat ägirtlerinden biri bolan “Ford Otosan” -yň bazar bahasy 282 milliard lira, Ereğli Demir Çelik 292 milliard lira boldy. Başgaça aýdylanda, ovalowadaky gämi abatlanylýan kärhana awtoulag ägirtini yzda galdyryp, demir we polat ägirtine deňdi.

Şuňa meňzeş ýagdaý “Destek Finans” üçin hem dogry boldy. Aktiw ölçegi 61 milliard lira we iýun aýynyň ahyryna 15 milliard lira töweregi paýy bolan bu faktoring kompaniýasy, 5-nji awgustda bir stocka bahasy 538 milliard lira boldy. Bu görkeziji Türkiýäniň iň uly senagat we maliýe guramalaryny öz içine alýan Koç Holdingiň 511 milliard lira bahasyndan ýokary bolsa-da, Tüpraşyň 576 milliard lira bahasyna ýetdi.

Bu ajaýyp ýokarlanmanyň aňyrsynda bir stocka taryhyna girjek manipulýasiýa usuly bardy. Hakyky dolanyşykda gaty pes paýly kompaniýalaryň paýnamalarynda belli bir fondlar agdyklyk edýärdi. Mysal üçin, Tera Portföýiň bäş gaznasynyň Özata Denizcilikdäki paýnamalaryny satmazdan ozal, hakyky dolanyşykdaky paýlaryň takmynan 95,92 göterimine eýe bolandygy aýan edildi. Satuwdan soň hem bu nyrh 85,9 göterim boldy. Çäklendirilen mukdarda paýnamalar bilen geçirilen amallar bilen bahasy emeli usulda ýokarlandy, gaznanyň sap aktiw gymmaty ýokarlandy, ýokary girdeji gazanan täze maýadarlar ulgama çekildi we Ponzi tekeri aýlanmagyny dowam etdirdi. Şeýle-de bolsa, nagt ekwiwalenti bolmadyk bu wirtual milliardlar, maýadarlar çykmak islänlerinde birden bugardylar.

Dokuz aý döwlet dymmagy we Bloombergiň täsiri

Bazarlarda şeýle uly köpürjik emele gelýärkä, gözegçilik edaralarynyň näme üçin dymýandyklary baradaky sorag geň galdyrýar. CMB 18-nji sentýabrda eden çykyşynda bu ýagdaýy hakykatdanam öňden anyklandygyny boýun aldy. Institut bu ýagdaýy bir ýyl ozal görendigini tassyklady: "2025-nji ýylyň soňky çärýeginde maýa goýum gaznalarynyň içinde, esasanam girdeji gaznalary we pul bazary gaznalary arkaly käbir portfel dolandyryş kompaniýalaryna (PMC) degişli serişdeleriň, ykdysady hakykat we kompaniýanyň esasy maliýe ölçegleri bilen düşündirip bolmajak derejede pes dolanyşyk nyrhlary bolan paýnamalarda bahalaryň hereketine sebäp boldy."

Mundan başga-da, Gazna we maliýe ministri Mehmet Şimşek 2025-nji ýylyň 4-nji noýabrynda geçirilen Türkiýäniň Paýtagt Bazarlary Gurultaýynda "Manipulýasiýalaryň esasanam käbir serişdelere gönükdirilendigini bilýäris. Bu ugurda düzgüniň ýoklugyny bilýäris. Bu kemçilikleri ýok etjekdigimizi mälim edýäris." ygtyýarnamanyň ýatyrylmagy hökmünde.

Bu işiň dowamynda 2025-nji ýylyň 2-nji dekabrynda ýygnanan Maliýe durnuklylygy komiteti, 3-nji dekabrda CMB-de iş topary döredildi we 18-nji dekabrda kwalifikasiýaly maýa goýujy çäk 1 million liradan 10 million lira çenli ýokarlandyryldy. Şeýle-de bolsa, giňişleýin gaznanyň gollanmasynyň taslamasy býurokratik päsgelçilikler we pudagara hat alyşmalar sebäpli güýje girip bilmedi. Bu aralykda ulgam her gün täze pidalary gözlemegi dowam etdirdi.

Seneler 2026-njy ýylyň 24-nji aprelinde görkezilende, halkara maliýe metbugaty dymmagy bozdy. “Bloomberg”, Tera atatyrymyň köpçülige hödürlenmeginden we Tera Portfolio Birinji Gorag Gaznasynyň şübheli amallaryndan soň “Türkiýede maýa goýujylary bulaşdyran paýnamalaryň 40 müň göterim ýokarlanmagynyň aňyrsynda näme bar?” Ady bilen çap edilen derňewinden soň adatdan daşary ýokarlanandygyny habar berdi.

2026-njy ýylyň maý aýynda CMB dolandyryşynda möhüm üýtgeşme boldy. Wise-prezident Mahmut Sütçü İbrahim Ömer Gönüliň ýerine prezident boldy. Täze administrasiýanyň gelmegi bilen ädimler çaltlaşdy; TEFAS durmuşa geçiriş ýörelgeleri 17-nji iýunda tassyklandy we toslama bahalandyrmagyň öňüni almak üçin düzgünler 23-nji iýulda durmuşa geçirildi. Netijede, 2026-njy ýylyň 28-nji awgustynda, ilkinji kesgitlemeden takmynan dokuz aý soň, giňişleýin gaznanyň gollanmasy çap edildi. Şeýle-de bolsa, bu hereketler ulgamyň gutulgysyz soňuny çaltlaşdyrmakdan başga zat etmedi.

Kompasyň gaçmagy we tigiriň öwrülmegi

Ponzi ulgamynyň çökjekdigini görkezýän ilkinji anyk signallar sentýabryň ikinji hepdesinde alyndy. Pusula Portföýiň başlygy Muhammet ıariziň bary-ýogy 28 ýaşyndaka, jübi telefonyny ofisinde galdyryp, Marmarisiň üsti bilen gaýyk bilen Gresiýa gaçandygy baradaky habar bazara bomba ýaryldy. Aljyraňňy ýagdaýda Tera “Pusula Finans Holding” we “Katylymevim” -i satyn almak üçin gepleşiklere başlandygyny habar berdi.

Daşardan halas ediş operasiýasy ýaly bolup görünýän bu hereket, aslynda domino täsiriniň öňüni almak üçin edilen synanyşykdy. Sebäbi Pusula gaznasyndan uçuş başlasa, nagt pul gazanmak üçin paýnamalar satylar; Bu, şol bir paýlary alyp barýan Tera gaznalarynyň bahasyny ýok eder. Tigir tersine öwrüldi we indi bu ýykylmagy duruzmak mümkin däldi. Netijede, 923 müň inwestoryň tygşytlamagy bu serişdelere ýapyldy.

Akademiýadan Maliýe derejesine çenli: Alkin Doganlaryň Tera başdan geçirmesi

Bu uly maliýe çökgünliginiň merkezinde iki sany tanyş at bar: professor doganlar Emre Alkin we Kerem Alkin. Taryhy 2002-nji ýyldaky Emlak Bank skandalyna we "Gylyç balygy" operasiýasyna degişli akademiki maşgaladan gelen doganlaryň karýera basgançagyna çykmak gaty täsin. AK partiýanyň hökümetleriniň döwründe ýazylan we Wikileaks resminamalarynda görkezilen "wayol açyň, bize goldaw bereliň" mazmuny bilen Kerem Alkiniň e-poçta hatlary gapylaryň giň açylmagyna mümkinçilik berdi.

Kerem Alkin Prezidentiň akademiki geňeş geňeşiniň agzasy, Türkiýe baýlyk gaznasyny dolandyrmak Inc. direktorlar geňeşiniň agzasy, Halkbankyň direktorlar geňeşiniň agzasy we ahyrynda OECD-iň Pari Parisdäki hemişelik wekili bolup işledi. Dogany Emre Alkin, Doğa Sigortanyň ýanyndaky Stambul Aýwansaraý uniwersitetiniň (häzirki Stambul Topkapi uniwersiteti ady bilen tanalýar) rektory boldy.

2026-njy ýylyň ýazynda uniwersitetde we kompaniýanyň ýolbaşçylarynda şuňa meňzeş üýtgeşme bolup geçdi. Tera Holding prezidenti Emre Tezmen Topkapy uniwersitetiniň Ynamdarlar geňeşiniň başlygy boldy; Bäsdeşlik geňeşiniň karary bilen Doğa Sigortanyň paýnamalary Tera maýa goýum bankyna geçirildi. Bu satyn alyş bilen Alkin doganlar hem Tera goşuldy. Emre Alkin Tera Portföýiň ýerine ýetiriji geňeş agzasy bolanda, Kerem Alkin Garaşsyz Geňeş agzasy, Gözegçilik komitetiniň başlygy we Tera atatyrym Menkul Değerlerdäki töwekgelçilik komitetiniň başlygy hökmünde bellendi.

Türk Söwda Kodeksine laýyklykda, kompaniýanyň barlygyna howp abandyryp biljek töwekgelçilikleri ir ýüze çykarmak we gözegçilikde saklamak üçin jogapkär adamlar bu adamlar häzirki wagtda Teranyň web sahypalaryndan atlaryny pozmak bilen meşgullanýarlar. Kompaniýanyň eýesi Emre Tezmen bolup geçen wakany "erbet güýçleriň ýerli we milli erkine garşy guramaçylykly spekulýatiw hüjümi" hökmünde häsiýetlendirip, özüni goramaga synanyşýar. 1 milliona golaý adamyň pidasy bolan bu işde jogapkär Kerem Alkin global haryt bazarlary we sütüninde ýaşyl üýtgeşmeler barada makalalar ýazmagyny dowam etdirýär.

Gyzyl duşenbe romanyndaky ýaly, hemmeler bu maliýe öldüriljekdigini bilýärdi; emma muny saklamak üçin hiç kim barmagyny galdyrmady.