Traffol ätiýaçlandyryşynda araçylyk döwri gutarýar: Täze döwür başlaýar

Türkiýede ýol ätiýaçlandyryş ulgamynda düýpli üýtgeşiklik bar. 12-nji iýunda Resmi gazetde neşir edilen we ätiýaçlandyryş we hususy pensiýa düzgünleşdiriş we gözegçilik gullugy (SEDDK) tarapyndan taýýarlanan “Awtoulag ýollarynyň awtoulag serişdeleriniň hökmany jogapkärçiligini ätiýaçlandyryşyň umumy şertlerine üýtgetmeler girizmegiň umumy şertleri” atly bildiriş ertir güýje girer. Bu düzgün ätiýaçlandyryjylaryň, ätiýaçlandyryş kompaniýalarynyň we araçy guramalaryň soňky ýyllarda ýüze çykan jedellerini çözmegi maksat edinýär. Aýry-aýry amallar hökmünde gymmat talaplarynyň ýitmegine baha bermek we dürli bilermenleriň hasabatlarynyň arasyndaky gapma-garşylyklar ätiýaçlandyrýanlaryň we ätiýaçlandyryş kompaniýalarynyň işini kynlaşdyrdy. Mundan başga-da, ýokary komissiýalary talap edýän araçy guramalaryň gatnaşmagy hem prosesi uzaltdy, hem-de çykdajylary ýokarlandyrdy.

SEDDK bu meseleleri çözmek üçin zyýan proseslerini ýönekeýleşdirmek we standartlaşdyrmak maksady bilen täze düzgünnama taýýarlady. Türkiye ätiýaçlandyryş birleşiginden alnan maglumata görä, täze düzgünler bilen, ýitginiň öwezini dolmagyň bahasy maddy zeper bilen birlikde awtomatiki usulda amala aşyrylar. Şeýlelik bilen, ätiýaçlandyrylanlara goşmaça ýüz tutmagyň zerurlygy bolmaz.

Ekspert bellemeler merkezi ulgam arkaly amala aşyrylar

Täze ulgam bilen, ýol hadysasyndan soň hünärmenler merkezi ulgam arkaly amala aşyrylar. Bu hünärmenler, bir hasabatda ulagyň zaýalanmagyna we ulagyň bahasynyň ýitmegine baha bererler. Bu ätiýaçlandyrylan adamlaryň aýratyn ýüz tutmak zerurlygyny aradan aýyrar. Maddy zeper ýetiriş arzasy gymmadyň ýitirilmegini öz içine almaga taýyn bolansoň, ikinji hünärmeni bellemegiň zerurlygy bolmaz.

Gymmat hasaplamalaryň ýitirilmeginde ulanyljak umumy ölçegler ulagyň markasy, model ýyly, ulanylyş ýagdaýy, zeperiň görnüşi, zeper ýeten bölekler we ulagyň bazar aýratynlyklary ýaly elementlerden ybarat bolar. Bu ülňüler dürli hasaplamalardan gelip çykýan jedelleri azaltmagy maksat edinýär. Täze ulgam bilen amortizasiýa prosesi zyýan faýlyna gönüden-göni birleşdiriler. Şeýlelik bilen ätiýaçlandyrylan adamlar göni ätiýaçlandyryş kompaniýalaryna ýüz tutup amallaryny amala aşyryp bilerler. Bu çemeleşme, maliýe ýüküni azaldar we adalatsyz girdeji gazanan araçy gurluşlaryň öňüni alar.

Bu täzelik bilen, bilermenleriň hasabatlary ätiýaçlandyryş kompaniýalaryna ýetende, hasaplanan gymmaty ýitginiň mukdary alyja habar berler. Instiýaçlandyrylan adamlara elektron hökümet ulgamynda hasaba alnan jübi telefonlary arkaly bu amal barada gönüden-göni habar berler. Bu maglumat mehanizmi peýdalanýanlara prosesi has ýakyndan yzarlamaga we öwezini dolmak prosesini has aç-açan etmäge mümkinçilik berer.

Saglyk örtükleri we beýleki düzgünler

Täze düzgünler bilen saglygy goraýyş bilen baglanyşykly düşündirişler hem edildi. Trafficol hadysalaryndan emele gelen bejergi çykdajylary, Durmuş üpjünçiligi instituty (SGK) tarapyndan tölener. Wagtlaýyn maýyplyk tölegleri ýol ätiýaçlandyryşynyň maýyplygy bilen öwezini dolýar. Maýyplygyň hemişelik öwezini dolmak maýyplygyň öwezini dolmagyň çäginde tölener we terbiýeçiniň çykdajylary saglyk çykdajylarynyň öwezini dolmak üçin hem goşular.

Mundan başga-da, awtoulag serişdelerini bejermekde asyl bölekleriň ulanylmagy esas hökmünde kabul ediler, käbir ýagdaýlarda ekwiwalent ýa-da gaýtadan ulanylýan bölekleri ulanmak mümkin bolar. Bu ýagdaýlar, asyl bölegini alyp bolmaýan ýa-da ony çalyşmak üçin tehniki taýdan mümkin bolmadyk ýagdaýlarda güýje girer.

Jedeller we synag çykdajylary azaldar

Ulag gymmaty ýitgileri ätiýaçlandyryş arbitra system ulgamyna geçirilen faýllaryň takmynan 70 göterimini düzýär. Täze düzgünler bilen, hünärmenleri bellemegiň merkezleşdirilmegi, adaty hasaplama usullarynyň we sanly amallaryň ulanylmagy ätiýaçlandyrylan adamlara öwezini dolmagy has çalt we aç-açan almaga mümkinçilik berer. Şeýlelik bilen, jedelleri we synag çykdajylaryny azaltmaga gönükdirilendir.

Çynlakaý zeper ýeten ulaglar üçin kompensasiýa töleglerinde dokumental borçnama girizildi. Ekspert hasabaty ulagyň agyr zeper ýetendigini anyklasa, ätiýaçlandyryş kompaniýasyna “ulagdan çykarylan” möhürlenen bellige alyş şahadatnamasy berilmelidir. Bu düzgün 2025-nji ýylyň 1-nji iýulyndan güýje girer. Durmuşyň howpsuzlygy ýa-da saglyk zerurlygy sebäpli sahnany terk etmek, ýüz tutmagyň sebäbi hasaplanmaz. Şeýle-de bolsa, heläkçiligi resminamalaşdyrmakdan ýüz öwürmek ýa-da özüni alyp barşy ätiýaçlandyryş kompaniýasyna pidanyň öwezini dolmak hukugyny berip biler.

insurancetiýaçlandyrylanlar üçin bu özgertmeleriň iň möhüm täsiri zyýanyň tizlenmegini we gymmat amallarynyň ýitmegini, öwezini dolmagyň aňsatlygyny we araçylaryň zerurlygynyň azalmagyny öz içine alýar. Amallaryň aç-açanlygy, abatlaýyş hiline bolan ynamyň ýokarlanmagy we ätiýaçlandyrylan adamlaryň öz hukuklaryna gönüden-göni girmekleri garaşylýan netijeleriň hataryndadyr.

Bu pudak üçin zyýany dolandyrmak proseslerinde iş netijeliligini ýokarlandyrmak, bilermenleri we kompensasiýa amallaryny standartlaşdyrmak, jedelleriň çykdajylaryny azaltmak we ätiýaçlandyryş ulgamyna bolan ynamy güýçlendirmek göz öňünde tutulýar. Uzak möhletleýin geljekde çykdajylaryň azalmagy ätiýaçlandyryş töleglerine oňyn täsir eder diýlip garaşylýar.