Türkiýe-Ermenistan Gümri serhedinde ýagdaýyň kadalaşmagyna umytlar

Türkiýe bilen Ermenistanyň arasyndaky kadalaşdyrma prosesi barha güýçlenýär. Iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklary gowulandyrmaga gönükdirilen ädimler, esasan hem, syýasy we ykdysady hyzmatdaşlygy artdyrmaga gönükdirilendir. “Türk Howa Ýollary” tarapyndan Stambul-Ýerewan gatnawlarynyň başlanmagy we Ermenistanyň paýtagty Ýerewanda geçirilen Ýewropa Syýasy Jemgyýetiniň 8-nji Sammitine Türkiýäniň wekili hökmünde gatnaşan Jewdet Ýylmazyň gatnaşmagy bu prosessiň möhüm görkezijileridir. Türkiýeden bu derejede ilkinji gezek geçirilýän bu sapar gatnaşyklary janlandyrmakda örän möhüm ähmiýete eýedir. Sammitden soň Nikol Paşinýan bilen duşuşyklarda Ani köprüsiniň dikeldilmegi üçin özara düşünişmek memorandumyna gol çekilmegi kadalaşdyrma prosesinde anyk ädim hökmünde bellenilýär. Indi üns serhetleriň açylmagyna gönükdirilýär.

Geçmişden häzirki güne çenli serhet geçelgeleri

1993- nji ýylda Türkiýe tarapyndan ýapylan Alican we Margara serhet geçelgelerini täzeden açmak barada 2022- nji ýylda kabul edilen karar henizem ýerine ýetirilmedi. Üçünji ýurduň raýatlary we diplomatik pasport eýeleri üçin açylmagy meýilleşdirilýän bu geçelgeler gatnaşyklary kadalaşdyrmak prosesiniň ilkinji ädimleri hasaplanýar. 2025-nji ýylyň 1-nji martyndan başlap, Margara serhet geçelgesiniň gözegçiligi doly Ermenistanyň Serhet güýçlerine geçirildi. Bu ädimleriň iki ýurduň arasynda ýyllaryň dowamynda dowam eden aragatnaşyk ýetmezçiligine soň goýmagyna garaşylýar.

Kars-Gumri demir ýoly we söwdanyň täzeden dikeldilmegi

Ermenistan Kars-Gumri serhet geçelgesiniň gaýtadan açylmagyny we otly gatnawlarynyň gaýtadan başlanmagyny isleýär. Ankara we Ýerewan administrasiýalary tarapyndan ýakynda gol çekilen bilelikdäki niýet jarnamasy bu ugurda umytlary artdyrdy. 28-nji aprelde Karsda geçirilen duşuşyk Kars-Gumri demir ýol liniýasyny dikeltmek we gaýtadan işletmek üçin döredilen Türkiýe-Ermenistan bilelikdäki iş toparynyň çäginde geçirildi. Bu demir ýol liniýasy Günbatara möhüm derweze bolup hyzmat edýändigi we Gruziýadan we Merkezi Aziýadan geçýän ýollara baglanýandygy üçin strategik ähmiýete eýedir.

Gümri we Akýaka: Serhediň dikeldilmegi

Akhurik we Akýaka demir ýol beketleriniň arasyndaky uzaklyk bary-ýogy 10 kilometr bolsa-da, serhetleriň ýapyklygy sebäpli otly gatnawlary 33 ýyl bäri togtadyldy. Türkiýäniň 325 kilometrlik serhedindäki iki serhet geçelgesiniň biri bolan Gümri, Akýaka demir ýoly arkaly Türkiýe bilen baglanyşykly. Şu nukdaýnazardan, serhetleriň açylmagy iki ýurduň arasyndaky söwdanyň we gatnaşyklaryň ösüşine uly goşant goşup biler.

Ahurik demir ýol menziliniň hekaýasy

Akhurik demir ýol menzili Türkiýe 1993-nji ýylda serhedini ýapandan soň uzak wagtlap açyk galdy. Ermenistanda konduktor bolup işlän Agop Geworgýan işini ýitirenden soň bu ýerde işläp başlady we tas 20 ýyllap otlylaryň gaýtadan gatnawyny garaşdy. Geworgýanyň hekaýasy serhetleriň ýapyk döwründe hem iki ýurduň arasynda adam gatnaşyklarynyň dowam edendigini görkezýär.

Orta koridor we onuň ykdysady mümkinçilikleri

Serhetiň açylmagy ony Aziýa bilen Ýewropanyň arasyndaky möhüm derweze bolan Merkezi geçelgesiniň bir bölegine öwürmegi mümkin. Gümri Asparez Žurnalistler Assosiasiýasynyň başlygy Lewon Barsegýan bu ýoluň Sowet Soýuzy bilen Günbataryň arasyndaky Sowuk uruş döwründe hem möhüm rol oýnandygyny belleýär. Barsegýan munuň Ermenistan bilen Türkiýäniň arasyndaky söwdanyň, şeýle hem sebitdäki beýleki ýurtlar bilen ykdysady gatnaşyklaryň ösmegine goşant goşup biljekdigini aýdýar.

Parahatçylyk çatrygynyň konsepsiýasy we geljege garaýyş

Ermenistan hökümeti tarapyndan kabul edilen "Parahatçylyk çatrygy" konsepsiýasy diňe Türkiýe we Ermenistan üçin däl, eýsem Hytaýdan Eýrana çenli uzalyp gidýän giň geografiki sebit üçin hem täze mümkinçilikleri döredip biler. Gepleşikler oňyn netije berse, bu sebit kontinentara söwda merkezine öwrülip biler. Iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň kadalaşdyrylmagy sebitleýin parahatçylygyň we durnuklylygyň pugtalanmagyna hem goşant goşup biler.

Türkiýe bilen Ermenistanyň arasyndaky bu taryhy ädimler iki ýurduň halklary üçin täze döwri açýar. Diplomatik we ykdysady hyzmatdaşlygy has-da ösdürmek üçin geljekki ädimleriň ädilmegine garaşylýar.