Ysraýyl metbugatynyň haýran galdyryjy derňewi: Prezident Erdogan Türkiýäni sebit güýçlerine öwürdi

7-8-nji iýulda Ankarada geçirilen NATO sammiti halkara arenasynda giň täsir galdyrmagyny dowam etdirýär. Ysraýylyň giňden ýaýran gazetlerinden biri bolan Ysraýyl Haýom, sammiti seljermekde prezident Rejep Taýyp Erdogan tarapyndan durmuşa geçirilýän howpsuzlyk we diplomatiýa strategiýalarynyň uly üstünlik bolandygyny ýazdy. Derňewde, sammitiň sebitleýin we dünýä derejesinde ägirt güýç hökmünde Türkiýäniň pozisiýasyny güýçlendirýän strategiki platforma öwrülendigi nygtaldy.

Prezident Erdoganyň ýolbaşçylygynda Türkiýäniň köp ölçegli daşary syýasaty alyp barýandygy we sebitdäki täsirini günsaýyn güýçlendirýändigi aýdyldy.

Türkiýäniň global goranyş we howpsuzlyk arhitekturasyndaky agramynyň artmagy bilen diplomatik aragatnaşyklar bu güýji goldamagy dowam etdirýär.

Europeanewropa we sebit liderleriniň Türkiýäniň strategiki ähmiýeti baradaky öwgüli sözleri Ankaranyň halkara diplomatiýasynda aýgytly roluny ýene bir gezek açýar.

NATO-nyň ikinji beýik güýji we Goranmak pudagyndaky ynkylap

Neşir edilen derňewde, Türkiýäniň harby howpy üçin ýörite garnitura açyldy. 355 müň işjeň we 378 müň ätiýaçlyk harby işgäri bolan Türk medaragly Güýçleriniň, NATO-nyň çäginde ABŞ-dan soň ikinji orunda durýandygy ýatladyldy. Soňky on ýylda içerki we milli goranyş pudagynda gazanylan ägirt uly ösüşiň, Ankarany diňe alyjy bolmakdan global syýasaty ugrukdyryp biljek we strategiki şertleri kesgitläp biljek hyzmatdaş hökmünde ýokarlandyrandygy bellendi.

Bu harby we tehnologiki artykmaçlygy diplomatiki gazançlara öwürmek isleýän Prezident Erdoganyň, Türkiýäniň Europeanewropanyň goranmak we howpsuzlyk mehanizmlerine doly goşulmagy üçin edilýän basyşy artdyrandygy mälim edildi. Ankaranyň, esasanam Europeanewropa Bileleşiginiň çäginde 150 milliard ýewro (takmynan 171 milliard dollar) býudjetli SAFE maksatnamasyna goşulmak üçin kesgitli diplomatiýa alyp barýandygy habar berildi.

"Häzirki tertibi üýtgetmek isleýän kesgitli aktýor"

Ariel uniwersitetiniň Eastakyn Gündogary öwreniş we syýasy ylymlar bölüminiň mugallymy we Türkiye hünärmeni doktor Assa Ofir gazetiň öňünde eden çykyşynda Türkiýäniň täze döwrüň daşary syýasatyna baha berdi. Doktor Ofir, Türkiýäniň daşary syýasatynyň häzirki status-kowumyndan düýbünden ýüz öwürendigini we aşakdaky bahalary berdi:

"Türkiýäniň harby berkitmesiniň özi soňy däl. Yhlasly we täzeden seredýän daşary syýasaty goldamagyň serişdesidir. Başgaça aýdylanda, Türkiýe bar bolan tertibi üýtgetmek isleýän ýurt. Ankaranyň soňky ýyllarda ozal häsiýetlendiren seresap, status-kvo gönükdirilen daşary syýasatdan kem-kemden daşlaşandygyny görüp bileris. Türkiýe muňa derek sebitiň häzirki ýagdaýyny däl, eýsem oýnuň düzgünlerini täzeden ýazmagy maksat edinýän global güýç deňagramlylygyny hem ret edip, has garaşsyz we tutanýerli garaýyş kabul etdi. "

Dr. Ofir, Türkiýeniň harby mümkinçilikleri bilen diplomatik maksatlaryny goldamakda uly kämillik ýaşyna ýetendigini belläp, Gündogar Ortaýer deňzi, Gara deňiz, Kawkaz, Eastakyn Gündogar, Balkanlar, Afrika we Merkezi Aziýa ýaly giň geografiýada täsir etmek isleýän döwletiň öz çäginden daşarda harby güýç döretmegi başarmalydygyny aýtdy. Türkiýäniň NATO agzalygynyň bu harby başarnyklara uly goşant goşýandygyny, bilelikdäki türgenleşikler, aňtaw alyş-çalşygy we ýokary integrasiýa ukyby sebäpli türk goşunynyň dünýä derejesinde ýokary goranyş torunyň bardygyny aýtdy.

Goňşularyndan has uly goranyş býudjeti

Habarda, Stokgolm Halkara Parahatçylyk Barlag Institutynyň (SIPRI) maglumatlaryna esaslanyp, Türkiýanyň goranyş pudagyndaky dünýä bazarynyň 1.8 göterimini tutup, dünýäde 11-nji orunda durýandygy ýatladyldy. Türk goranyş senagatynyň eksportynyň 2024-nji ýylda 29 göterim, 2025-nji ýylda 48 göterim ýokarlandygy mälim edildi.

SIPRI maglumatlaryna görä, Türkiýanyň 2025-nji ýyldaky harby çykdajylaryny öňki ýyl bilen deňeşdirilende 7,2 göterim ýokarlandyrandygy we ýurduň goranyş býudjetinde soňky 10 ýylda 94 göterim ösüş gazanylandygy nygtaldy. Türkiýäniň indi ýönekeý harby üpjünçi bolmak bilen çäklenmän, dünýä derejesinde birinji derejeli harby güýç bolmagy maksat edinýändigi mälim edildi.

Ankaranyň 2025-nji ýyldaky goranyş býudjetiniň serhet goňşularynyň umumy harby çykdajylaryndan ýokary bolup, 30 milliard dollara ýetendigi we bu sebitdäki güýç balansyny düýpgöter üýtgetendigi aýdylýar. Türkiye ýeke özi bar bolan bu býudjet; Gresiýa, Yrak, Azerbaýjan, Bolgariýa, Ermenistan we Gürjüstan ýaly goňşy ýurtlaryň umumy harby çykdajylaryndan takmynan 25 milliard dollar töweregi bolmagy Türkiýäniň sebitleýin ýolbaşçylygyny tassyklaýan iň anyk görkezijileriň biri hasaplandy.