ABŞ-nyň Harby deňiz güýçlerinde esasy býudjet krizisi: Uruş çykdajylary ýokarlandyrylan aýlyk gaznalary

ABŞ-nyň Harby deňiz güýçleri, Eastakyn Gündogarda güýçli harby hereket we operasiýa çykdajylary sebäpli taryhynda iň uly maliýe krizisleriniň biri bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Iňlis gazetiniň “The Guardian” tarapyndan alnan Pentagon resminamalary, şeýle hem harby işgärler, goranmak pudagyndaky potratçylar we analitikler tarapyndan geçirilen bahalar Amerikan deňiz flotunyň “söweş sandygynyň” düýbünden boş boljakdygyny görkezýär. Hususan-da, ABŞ-Ysraýyl bilelikdäki operasiýalarynda ok-däri ammarlarynyň azalmagy we Eýranyň strategiki bazalara ar alyş hüjümleri býudjetiň basyşyny çydap bolmajak derejä çykardy.

Gyzgyn gapma-garşylyklarda gurban edilýän aýlyk býudjetleri

Pentagon çeşmelerinden syzdyrylan içerki ýatlama, krizisiň derejesiniň harby işgärleriň aýlyklaryna degişlidigini görkezýär. Işgärlerdäki hasaplardaky çeşmeleriň konflikt amallaryny gyssagly maliýeleşdirmek zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin ulanylýandygy we bu ýagdaýyň "aýlyk tölegleriniň çynlakaý defisitine" sebäp bolup biljekdigi duýduryş berildi. Öňki deňiz flotunyň ofiseri we goranmak boýunça analitik Harlan Ullman häzirki ýagdaýy "Doňuz banky döwüldi" bilen düşündirdi we harby çeşmeleriň doly tükenendigini görkezdi.

Nagt pul sebäpli deňiz güýçleriniň işgärleri we harby potratçylar kenarýaka desgalarynda gyssagly abatlaýyş we abatlaýyş işlerini yza süýşürmäge mejbur bolandyklaryny tassyklaýarlar.

Häzirki býudjet kynçylyklary, Trump administrasiýasy tarapyndan 28-nji fewralda başlanan harby operasiýa bilen hasam çuňlaşdyryldy. Ilkinji hüjüm tolkunyna ýolbaşçylyk eden we soňra uly deňiz gabawyny amala aşyran ABŞ-nyň Harby deňiz güýçleri, bu işde iň agyr maliýe ýüküni çeken harby bölüm boldy. Ak tam gyssagly operasiýa çykdajylaryny ýapmak üçin Kongresden goşmaça býudjet talap etse-de, Amerikan jemgyýetindäki urşa aşa pes goldaw bu haýyşy tassyklamak ähtimallygyny gowşadýar.

Býudjet ýasama formulalary we kanuny çäkler

Harby deňiz güýçleriniň maliýe meýilnamalaşdyryş işleri bilen tanyş bir işgär, işgärleriň aýlygy üçin bölünip berlen serişdeleriň daşary ýurtlardaky gyzgyn konfliktleri maliýeleşdirmek üçin yzyna alnandygyny tassyklady. Resmiler bu işi şu sözler bilen jemledi: "Aýlyklar üçin bölünip berlen pul daşary ýurt amallaryny maliýeleşdirmek üçin yzyna alyndy; häzirki wagtda bu hasaplary entek sarp edilmedik beýleki fondlar bilen ýapmak üçin tagalla edilýär. Aýlyk barlaglarymyz wagtynda goýulmagy üçin býudjet gözlenýär."

Harby deňiz güýçleriniň 2026-njy maliýe ýyly üçin takmynan 300 milliard dollar; Işgärleriň çykdajylary, täze gämi gurluşygy, ýarag üpjünçiligi we gündelik işler ýaly dürli zatlara bölünýär. Şeýle-de bolsa, federal kanunlar bu býudjet maddalarynyň arasynda esassyz we birugsat pul geçirilmegini berk çäklendirýär. Senator Sýuzan Kollins hem bu meseläni Kongresiň diňlenişiginde gozgady we käbir harby bölümleriň gysga möhletli töleg kynçylyklaryna duçar bolýandygyny açyk aýtdy.

milliard dollarlyk uruş kanuny we Kongresiň dartgynlygy

Harby-deňiz güýçleriniň metbugat sekretarynyň beren resmi beýanynda iş we tehniki hyzmat gaznalarynyň doly tükenmändigi we işgärleriň aýlyk borçnamalaryny wagtynda ýerine ýetirmek üçin çeşmeleriň işjeň we dinamiki dolandyrylandygy öňe sürüldi. Beýleki tarapdan, Amerikan Kärhanalar Institutynyň goranmak boýunça analitigi Todd Harrison býudjet krizisiniň harby işgärleriň hemmesine mälim "açyk syr" dygyny aýtdy, ýöne Pentagonyň raýat ýolbaşçylary syýasy aladalar sebäpli bu ýagdaýy aç-açan ara alyp maslahatlaşmakdan saklanýar.

Goranmak ministri Pit Hegseth Kongresi gyssagly maliýeleşdirmäge çagyrdy we goranyş ulgamynda başga bir möhüm boşlugyň ýüze çykjakdygyny duýdurdy. Hegseth, Eýrana garşy söweşiň şu wagta çenli 35,7 milliard dollara ýetendigini habar berdi. Trump administrasiýasynyň Goranmak ministrligi üçin haýyş eden 67 milliard dollarlyk gyssagly býudjet bukjasyndan deňiz flotunyň näçeräk paý aljakdygy entek belli däl. Wekiller palatasy iýul aýynda uruş býudjeti üçin 73 milliard dollarlyk kanun taslamasyny tassyklasa-da, bu kanun taslamasynyň Senatdan geçmegi we kanuna öwrülmegi gaty pes hasaplanýar.