Aliairde saýlawdan soňky täze döwür: Prezident Tebbunyň hökümet ssenarileri we parlament deňagramlylygy

Al Algerirde geçirilen umumy saýlawlardan soň syýasy deňagramlylyk aýdyň boldy we täze hökümetiň nähili emele geljekdigine ähli gözler öwrüldi. Konstitusiýa kazyýeti tarapyndan yglan edilen gutarnykly we gutarnykly saýlaw netijeleri, ýurduň dolandyryş gurluşynda prezident Abdülmecid Tebbunyň elini ep-esli güýçlendirdi. Resmi gazetde çap edilenden soň güýje giren netijeler Milli halk mejlisiniň prezidenti İbrahim Buğali we Milli garaşsyz saýlaw edarasynyň başlygynyň orunbasary Kerim Halfana resmi taýdan habar berildi. Kazyýet işine laýyklykda, şahadatnamalaryny alan deputatlaryň ýakyn 15 günüň içinde täze Mejlisiň birinji mejlisine nobatçylyga çagyrylmagy meýilleşdirilýär.

Tebbun goldaýan blogy, Mejlisdäki aşa köplügi üpjün edýär

Konstitusiýa kazyýeti tarapyndan yglan edilen soňky maglumatlara görä, prezident Abdülmecid Tebbunyň syýasy garaýşyny we maksatnamasyny goldaýan partiýalar saýlaw ýaryşyny ilkinji üç ýerde tamamlamagy başardylar. Çuňňur taryhy bilen tanalýan Milli azat ediş fronty (FLN), 91 orun bilen saýlaw gutusynda ilkinji partiýa hökmünde ýüze çykdy. FLN-den 74 deputat bilen Demokratik Milli Bileleşik (RND) we 56 deputat bilen Geljek (Al-Mustakbel) Front boldy. Jemi 407 orundan ybarat Milli Halk Gurultaýynda mutlak köplük gazanmak üçin 204 orun talap edilýär. Tebbuny goldaýan we 2024-nji ýylda geçiriljek prezident saýlawlarynda işjeň rol oýnaýan bu üç partiýanyň umumy sany 221-e ýetýär we diňe dolandyryjy köplügi üpjün edýär.

Öňki döwürde prezidenti goldaýan 33 orunlyk Garaşsyzlar Topary we 40 orunlyk Yslam ugrundaky Bina Hereketi bu güýçli bileleşige goşulmagy bilen Tebbun Mejlisiň çäginde gaty rahat köplüge eýe boldy. Oppozisiýa frontunda, Mejlisde topar döretmek üçin zerur bolan azyndan 15 deputatyň bosagasyndan geçip bilýän ýeke-täk syýasy gurama, 43 orny alan ýurduň iň uly yslamçy partiýasy bolan Parahatçylyk Jemgyýeti Hereketi (MSP) boldy. Beýleki oppozisiýa partiýalarynyň arasynda Çepçi Sosialistik Güýçler Fronty (FFS) 12 orna, Medeniýet we Demokratiýa üçin dünýewi ýöriş (RCD) 4 orna, radikal çeplere wekilçilik edýän Işçiler partiýasy bary-ýogy 3 orna eýe bolup, Mejlisde topar döretmek hukugyny alyp bilmedi. Bu tablisada Prezident Tebbunyň mejlisiň iki palatasynda-da mutlak syýasy artykmaçlygy döredendigini we kanun çykaryjylyk işlerinde doly hereket azatlygynyň bardygyny görkezýär.

Konstitusiýa çarçuwasy we iki dürli hökümet modeli

Saýlaw netijeleriniň resmileşdirilmegi bilen Al Algerirde täze hökümet gurmak prosesi 2020-nji ýylda girizilen konstitusion üýtgeşmeleriň çäginde amala aşyrylar. Countryurduň konstitusiýasy parlament arifmetikasyna baglylykda iki dürli hökümet modelini göz öňünde tutýar. Häzirki ýagdaýda bolşy ýaly, prezidenti goldaýan blog Mejlisde köplük gazansa, Konstitusiýanyň 103-nji we 105-nji maddalary güýje girer. Şunuň bilen baglylykda, hökümete göni prezident tarapyndan bellenen we prezidentiň maksatnamasynyň durmuşa geçirilmegine jogapkär "premýer-ministr" ýolbaşçylyk edýär.

Başga bir tarapdan, oppozisiýa Mejlisde köplük alan bolsa, Konstitusiýanyň 10-njy maddasyna laýyklykda prezidentiň Mejlisiň köplüginden bellemeli "Hökümet başlygy" döwri başlar. Al Algeririň kanunlarynda saýlawdan soň hökümetden çekilmegini talap edýän gönüden-göni konstitusiýa düzgüni ýok bolsa-da, ministrleriň täze mejlis gurluşyna laýyklykda, syýasy tejribä laýyklykda täzelenmegine garaşylýar. Bu pursatda giň konstitusion ygtyýarlyklara eýe bolan Prezident Tebbunyň başga alternatiwalary bar. Tebbun häzirki premýer-ministr Muhammet Nezir al-Arbavi bilen dowam etmegi saýlap biler ýa-da premýer-ministrlige düýbünden täze adam belläp biler. Durnuklylygy saklamak üçin, esasanam sentýabr aýynda başlajak güýçli sosial we ykdysady senenamadan öň, häzirki kabinetiň biraz wagtlap işinde galmagy ýa-da ýerine ýetiriş bahalandyrmalaryna esaslanyp bölekleýin gözden geçirilmegi mümkindir.

Täze Ministrler Kabineti syýasy ýa-da tehnokratik bolarmy?

Premýer-ministr boljakdygy belli bolansoň, täze kabinetiň tebigaty syýasy çekişmeleriň merkezine öwrüler. Prezident Tebbun, 2021-nji ýyldaky umumy saýlawlardan soň bolşy ýaly, Mejlisdäki esasy partiýalar bilen maslahatlaşyp, giň esasly syýasy kabinet döredip biler. Şeýle-de bolsa, konstitusiýa bu geňeşmeleri talap etmeýänligi sebäpli, Tebbun gönüden-göni tehnokratlardan ybarat hökümet gurmak hukugyna eýe.

Geçen döwür gözden geçirilende, 2021-nji ýyldaky umumy saýlawlardan soň käbir partiýa agzalary ministrler kabinetinde ýer tapsa-da, wagtyň geçmegi bilen geçirilen üýtgetmeler bilen häzirki ministrler kabineti esasan syýasy şahsyýeti bolmadyk tehnokrat ministrlerden ybaratdy. Al Algeririň täze döwürde partiýalaryň agdyklyk edýän koalisiýa meňzeş modelini ýa-da täze döwürde gönüden-göni tehnokrat dolandyryş modelini kabul etjekdigi belli bolar.