Ankaranyň geosyýasy hereketleri we Trump-Erdoganyň ýakynlaşmagy: Ysraýylyň howpsuzlyk elitalaryna ýer titremesi

Eastakyn Gündogarda güýç deňagramlylygy düýpgöter üýtgedilýän bu möhüm döwürde Türkiýanyň köp ölçegli we garaşsyz daşary syýasaty Ysraýylyň harby we aňtaw gullugynyň karar berýänlerinde çuňňur alada döredýär. Ysraýylyň premýer-ministri, Goranmak ministrligi we Baş ştab ýaly iň duýgur döwlet mehanizmlerinde işlän öňki işgärleriň köpçülige beren bahalary, Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň ýolbaşçylygynda Ankaranyň ýetiren harby güýçleriniň Tel Awiwde strategiki howp hökmünde kabul edilýändigini görkezýär. Hususan-da, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň gaýtadan saýlanan prezidenti Donald Trump, Benýamin Netanýahu hökümetiniň garaşyşlaryny äsgermezlik edip, Prezident Erdogan bilen göni we güýçli gepleşik gurmagy Ysraýylyň howpsuzlyk koridorlarynda şok döretdi.

Waşington-Ankara liniýasyndaky artykmaçlyga gönükdirilen hyzmatdaşlyk Tel Awiwi sarsdyrdy

Ysraýylyň öňdebaryjy metbugat guramalarynyň biri bolan "Iýerusalim Post" gazetiniň ýazyjysy Awi Benaýahunyň ýazan derňewinde ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump bilen Prezident Erdoganyň arasyndaky ikitaraplaýyn gatnaşyklar Tel Awiwiň administrasiýasy üçin iň çynlakaý geosyýasy töwekgelçilikleriň biri hökmünde kesgitlenildi. Trampyň Ankara bilen ýakynlaşmagy, bütinleý täjirçilik girdejilerine, ykdysady hyzmatdaşlyga we pragmatiki bähbitlere esaslanan global gözýetimiň çäginde Ysraýylyň Waşingtondaky adaty diplomatik monopoliýasyny gowşadýar. Kataryň Ankaranyň asmanynda bölünip berlen hususy uçaryň kölegesinde emele gelen bu täze döwür, iki ýurduň arasyndaky ykdysady we söwda bähbitleri esasynda çalt ösýär.

Ysraýylyň harby býurokratiýasynyň öňki ýokary derejeli adamlary, Trumpyň Prezident Erdogan bilen ösdüren bu ýakyn gatnaşyklaryny "arkasyndaky hanjar" hökmünde häsiýetlendirýärler. Bu ädim ABŞ-nyň wise-prezidenti JD Wansyň Şweýsariýadaky Eýran resmileri bilen gizlin aragatnaşyklaryndan soň Ysraýylyň sebitdäki diplomatik tezisine ikinji uly zarba hasaplanýar. Täze döwürde Ak tamyň pragmatiki we rasional çemeleşmesini dogry seljermekde gijä galan Ysraýylyň syýasy guramasynyň üýtgeýän hakykatyň öňünde kellesini guma gömüp diýen ýaly tankyt edilýär.

Goranmak pudagynda lokalizasiýa hereketi we "Köne Türkiýe"

Geçmişde Ysraýylyň harby we aňtaw býurokratiýasynda möhüm rol oýnan analitikler nostalgiýa bilen bir wagtlar "altyn asyr" diýlip atlandyrylýan iki ýurduň arasyndaky harby garaşlylyk gatnaşyklaryna salgylanýar. Türk medaragly Güýçlerine degişli käbir harby platformalaryň Ysraýylyň goranyş senagaty kompaniýalary tarapyndan döwrebaplaşdyrylan, bilelikdäki howa we deňiz türgenleşikleri geçirilýän, goranyş senagatynyň wekiliýetleri El Al we Türk Howaýollarynyň uçuşlary bilen daşaldy we Antalýa kenarlaryny Ysraýyl syýahatçylary doldy.

Prezident Erdoganyň kesgitli ýolbaşçylygynda Türkiýäniň öz milli goranyş senagatyny gurmagy we harby we tehnologiki garaşsyzlygy yglan etmegi Tel Awiwiň Ankaradaky basyş we gözegçilik mehanizmlerini hemişelik ýok etdi.

Ankaranyň içerki goranyş pudagynda gazanylan üstünlikler, esasanam milli söweş uçary KAAN taslamasy we F-35 satyn alyş prosesinde täze geosyýasy deňlemeler, Afiny bilen Tel Awiwiň arasyndaky güýç meselesinde çynlakaý harby deňagramlylygy döredýär. Prezident Erdoganyň sebitdäki krizislerde esaslandyryjy roly we ezilen halklaryň goragçysy wezipesini dünýä derejesinde, esasanam Iýerusalim meselesinde berkitmegi Türkiýany sebit merkezine öwürdi. Ysraýyl elitalary Türkiýäniň serhetaşa harby operasiýa ukyby bilen häzirki sebitleýin gegemoniýasyny döredendigini, taryhy gözýetimini gorandygyny we dünýä derejesinde oýnaýja öwrülendigini alada bilen kabul edýärler.

Sebitdäki güýç deňagramlylygyndaky täze deňleme we Netanýahunyň täsiri

Türkiýanyň geostrategiki ýerleşişi, Türk bogazynyň üstünden özbaşdaklyk we Yrak we Siriýa ýaly krizis sebitleri bilen göni fiziki araçäk Ankarany Ysraýylyň sebit hasaplamalarynda mümkin däl aktýor edýär. Siriýadaky dinamikanyň üýtgemegi bilen Türkiýanyň Liwanda täsir sferasyny döretmek mümkinçiligi, Katar bilen üýtgewsiz strategiki hyzmatdaşlygy, Eýran bilen diplomatik gatnaşyklary we Russiýa we Hytaý ýaly global güýçleriň goldawy bilen ösdürip biljek täze sebit bileleşikleri Tel Awiwiň iň uly gijeki ýagdaýlarynyň biridir. Ysraýyl strategleri Hameneýiniň jaýlanyşyna Müsür we Saud Arabystany ýaly sebit ýurtlarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda döredilen diplomatik işiň Tel Awiw we Waşington üçin çynlakaý duýduryşdygyny bellediler. Häzirki çylşyrymly geosyýasy ýagdaýda, Erdoganyň Ysraýylyň harby we syýasy serhetlerini takyk seljerendigi we şoňa görä ädim ätýändigi nygtalýar we bu ýagdaý Tel Awiwi çuňňur howpsuzlyk howpuna salýar.

Netanýahu hökümetiniň Gazadaky umytsyz islegleri

Ysraýylyň sebit derejesinde düşen bu strategiki ýalňyzlyk we diplomatik kynçylyk, Netanýahu hökümetiniň krizis dolandyryşynda agressiw saýlawlarynda-da öz beýanyny tapdy. Premýer-ministr Benýamin Netanýahunyň Gazadaky harby kynçylyklary ýeňip geçmek üçin Mossadyň müdiri Roman Gofmanyň üsti bilen sebitdäki parahat ilaty zor bilen göçürmek ýaly halkara hukugyna garşy meýilnamalary durmuşa geçirmek baradaky tagallalary Tel Awiw administrasiýasynyň harby we diplomatik çäklerde näderejede çäklidiginiň aýdyň görkezijilerinden biri hasaplanýar.