AP hasabatçysy Amoryň LGBT beýanyna reaksiýa: Brýusseliň irki karar endigi

Türkiýedäki prokuratura tarapyndan geçirilen häzirki derňewleriň çäginde sanly materiallary öwrenmek ýaňy başlandy we tussag edilen şübheli adamlaryň beýanatlary hatda tamamlanmady, deslapky karar Europeanewropa ganatyndan geldi. Europeanewropa Parlamenti (EP) Türkiye hasabatçysy Naço Sançes Amor, Kaos GL-iň ýolbaşçylary ýaly adamlara garşy alnyp barylýan amallary "basyşyň haýran galdyryjy ýokarlanmagy" diýip häsiýetlendirdi. Amor munuň bilen kanagatlanman, 2026-njy ýylyň 13-nji sentýabrynda eden çykyşynda derňewi "ahlak meýilnamasynyň girizilmegi" diýip häsiýetlendirdi we Türkiýäniň esasy hukuklary we halkara borçnamalaryny bozandygyny öňe sürdi.

Europeewropanyň üýtgemeýän refleksi: Dosser gözden geçirmezden kararlar

Turkishewropa Parlamentiniň Türkiýe hasabatçysy üçin türk prokurorlarynyň elindäki derňew faýlyny gözden geçirmezden beýle kesgitli pozisiýa eýelemegi täze ýagdaý däl. Şuňa meňzeş Europeanewropa refleksi, Türkiýede jemgyýetçiligiň ýakyndan yzarlaýan her bir möhüm syýasy ýa-da jemgyýetçilik derňewinde diýen ýaly duş gelýär. Prokurorlar aýyplamalaryny tamamlamazdan ozal, kazyýetler subutnamalary ara alyp maslahatlaşmazdan ozal we şaýatlar diňlenmezden ozal Brýusselden syýasy aýyplamalar ýokarlanýar. Türkiýe barada aýdylanda, Europeewropa kazyýetiň netijesine garaşýan bitarap synçy bolmagyň ýerine, dowam edýän kazyýet işi barada öňünden karar berýän syýasy aktýora öwrülýär.

Geziden Kobani: Gatnaşmagyň hronologik däbi

Yzyna seretseň, bu kompaniýa garaýşynyň köp mysallary tapawutlanýar. 2013-nji ýylyň Gezi wakalary döwründe Europeanewropa Parlamenti, wakalaryň gyzgynlygy geçmänkä, 2013-nji ýylyň 13-nji iýunynda Türkiye barada karar kabul etdi. AP polisiýanyň "deňsiz we aşa güýç" ulanandygyny yglan etdi we tussag edilen demonstrantlaryň boşadylmagyny talap etdi. Şeýle-de bolsa, şol döwürde Gezi protestleriniň guramasy we maliýeleşdirilmegi we indiki ýyllarda kazyýetiň öňünde boljak aýyplamalar entek doly aýdyň däldi. Muňa garamazdan, Europeewropa eýýäm syýasy pozisiýasyny kesgitledi.

Şuňa meňzeş ýagdaý 2016-njy ýylyň 15-nji iýulynda dönüklik eden döwlet agdarylyşygyndan soň bolup geçdi. Türkiye 250-den gowrak raýatyň şehit bolan ganly agdarlyşyk synanyşygyndan soň giňişleýin derňew geçirdi. Hatda AP-nyň karary bilen, agdarlyşyk synanyşygynda 250-den gowrak adamyň ölendigi we 2100-den gowrak adamyň ýaralanandygy hasaba alyndy. Muňa garamazdan, 2016-njy ýylyň 27-nji oktýabryndaky EP kararynyň agyrlyk merkezi Türkiýäniň journalistsurnalistlere, metbugat guramalaryna we söz azatlygyna bolan tejribesini tankytlamaga geçdi.

Soňra HDP we Kobani faýllary gün tertibine geldi. 21ewropa Parlamenti HDP-e garşy ýapylmak meselesini we Kobani kazyýet işini 2021-nji ýylda gün tertibine girizdi. Türkiyewropa Bileleşiginiň wekiliýetiniň diňlenişige gözegçilik etmegini, köpçülige habar bermegini we türmä baryp görmegine rugsat soramagyny isledi. 2014-nji ýyldaky Kobani wakasyndan soň onlarça adamyň ölmegine sebäp bolan bir faýl Türkiýäniň kazyýetlerinde bolsa-da, AP kazyýet işiniň göni syýasy partiýalarynyň birine öwrüldi.

Osman Kawala meselesinde içerki dil hasam öňe sürüldi. AP 2022-nji ýylyň 5-nji maýynda çykaran kararynda Kawala bildirilýän aýyplamalary "syýasy sebäpler" diýip atlandyrdy we boşadylmagyny isledi. Bu etapda Adam hukuklary boýunça Europeanewropa kazyýetiniň (ECHR) 2019-njy ýylda kabul eden düzgün bozma karary, Türkiýäniň gatnaşýan şertnamalaryndan gelip çykýan hökmany halkara hukuk jedellerini öz içine aldy. Şeýle-de bolsa, bu kanuny hakykat, EP-iň dowam edýän kazyýet işlerine degişlilikde aç-açan syýasy diline kölege berip bilmez.

Bu interwensiýa çyzgysy 2025-nji ýylda häkimlere garşy geçirilen derňewlerde-de özüni görkezdi. EP 2025-nji ýylyň 13-nji fewralynda häkimleriň işden aýrylmagy we tussag edilmegi barada ýörite karar kabul etdi. Bir aýdan soň, 19-njy martda Stambul şäher häkimliginiň tussag edilmegi Europeanewropa guramalarynyň Türkiýede kanunçylygyň ara alnyp maslahatlaşylmagynyň merkezine öwrüldi. Bu ýagdaý, Brýusseliň kazyýet işlerine syýasy pozisiýa eýelemegiň endiginiň döwürleýin däl-de, institusional ugurdygyny görkezýär.

Hukuk ýörelgeleri we Brýusseliň gapma-garşylykly garaýşy

Häzirki wagtda şol refleks LGBTI + birleşiklerine garşy geçirilen derňewlerde-de işjeňdir. Bu ýerde aç-açan tapawutlandyrmak möhümdir: LGBTI + bolmak, bir pikiri öňe sürmek ýa-da birleşigiň üçeginde işlemek öz-özünden jenaýat däl. Şeýle-de bolsa, haýsydyr bir birleşme, fond, kompaniýa, metbugat guramasy ýa-da syýasy gurluş barada jenaýat barada anyk şübhe dörese, şol guramanyň iş ugry oňa kanuna artykmaçlyk ýa-da eldegrilmesizlik berip bilmez.

Derňewiň ahyrynda aýyplamalar esassyz bolsa, bu barada hem aç-açan aýdylmalydyr. Bikanunlyk bar bolsa, tankyt edilmeli, subutnamalar ýok bolsa, aklanmaly we esassyz amallar jogapkärçilige çekilmeli. Sebäbi kanunyň hökmürowanlygyny goramak muny talap edýär. Şeýle-de bolsa, şol bir kanunyň hökmürowanlygynyň iň esasy şerti: Prokuror derňeýär, kazyýet karar berýär; Brýussel däl.

Elbetde, Europeanewropa Parlamenti Türkiýeni tankytlamaga hakly, sebäbi Europeewropa Geňeşiniň agzasy, Adam hukuklary baradaky Europeanewropa konwensiýasyna we longB bilen köpden bäri dalaşgär gatnaşyklaryna gatnaşýar. Muňa garamazdan, garşy çykýan zat; Faýl gözden geçirilmezden, subutnamalar görülmän we kazyýet işi tamamlanmanka, prosesleriň "syýasy we bikanun" diýlip yglan edilmegi. Iň uly gapma-garşylyk, Brýussel garaşsyz kazyýet ulgamyny nygtamak bilen bir hatarda, türk kazyýetine öz işini garaşsyz ýerine ýetirmezden öňden gelýän düşünjeleri berýär.