Asewraziýadaky geosyýasy arakesme: Merkezi Aziýa ýurtlary Russiýadan daşlaşýar we Türkiýäniň Goranmak Senagatyna öwrülýär

Gazagystanda ýerleşýän "Altyn-Orda" neşiri tarapyndan çap edilen giňişleýin derňew asewraziýa geografiýasynda taryhy geosyýasy üýtgeşmeleriň bolup geçýändigini ýüze çykardy. Seljerişe görä, Merkezi Aziýa ýurtlary Russiýanyň harby taýdan goragyndan ýuwaş-ýuwaşdan daşlaşyp barýarka, çalt ösýän türk goranyş pudagyna ýüz tutýarlar. Gaýçylaryň bu strategiki üýtgemeginiň aňyrsynda global güýç balansynyň üýtgemegi we sebiti birleşdirýän ägirt uly ykdysady taslamalar bar.

Merkezi koridoryň howpsuzlygy we strategiki ulag liniýalary

Sebitleýin integrasiýanyň merkezine öwrülen Merkezi koridor Gazagystandan başlap, Hazar deňziniň üstünden Azerbaýjana we ol ýerden Europeewropa, Gürjüstan we Türkiýe arkaly strategiki ugur döredýär. Aktau, Kuryk we Baku portlary, şeýle hem demir ýollar, möhüm energiýa geçiriji liniýalar, nebit turbalary we sanly aragatnaşyk infrastrukturasy bu ýoluň bahasyny gün-günden ýokarlandyrýar.

Derňewde: "Koridordan geçýän ýükleriň mukdary, energiýa akymy we sebitdäki maýa goýumlary artdygyça bu infrastrukturany goramak has möhüm bolýar." we sebitiň howpsuzlygynyň dünýä söwdasy üçin möhüm ähmiýeti nygtaldy. Geljekki döwürde sebit goşunlarynyň bilelikdäki howa goranyş ulgamlary, pilotsyz howa ulaglary, aňtaw paýlaşmagy, kiberhowpsuzlyk we möhüm desgalary goramak ýaly ugurlarda has integrirlenen işlemegine garaşylýar.

"Union Force 2026"

Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýew, Türk döwletleri guramasyna (TDT) agza ýurtlaryň arasyndaky harby hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak maksady bilen bilelikdäki harby türgenleşikleri guramagy teklip etdi. Alyýew bu strategiki başlangyjy goranyş we howpsuzlyk pudagyndaky hyzmatdaşlygy döwrüň zerurlyklaryna laýyklykda has ýokary derejä çykarmak zerurlygy bilen baglanyşdyrdy.

Şu nukdaýnazardan geçen iýulda Azerbaýjanda möhüm ädim ädildi we "Bileleşik güýçleri 2026" harby türgenleşigine taýýarlyk konferensiýasy geçirildi. Azerbaýjandan, Türkiýeden, Gyrgyzystandan, Özbegistandan, Päkistandan we Eýrandan gelen harby işgärleriň gatnaşmagynda geçirilen bu ýokary derejeli ýygnaklarda goşunlaryň sazlaşyklylygy, taktiki tejribe alyşmak we sebit howplaryna garşy umumy refleksleri ösdürmek meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Bu sammit sebitdäki harby gatnaşyklaryň indi ikitaraplaýyn gatnaşyklardan çykandygyny we köptaraplaýyn we institusional gurluşy alandygyny subut edýär.

Russiýada ýerleşýän howpsuzlyk arhitekturasyndaky çatryklar

Sowet Soýuzy dargansoň, Merkezi Aziýanyň howpsuzlyk bölegi esasan Moskwanyň täsiri astynda emele geldi. Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň henizem Russiýanyň ýolbaşçylygyndaky Kollektiwleýin Howpsuzlyk Şertnamasy Guramasynyň (CSTO) çäginde bolmagy we Russiýanyň harby güýçleriniň dowam etmegi munuň aýdyň mysaly boldy. Şeýle-de bolsa, soňky ýyllarda sebitdäki geosyýasy deňagramlylyk düýpgöter özgerdi.

Russiýanyň Ukrainada uzak wagtlap dowam eden söweşi Moskwanyň asewraziýa geografiýasynda ýeke-täk howpsuzlyk kepili bolup biljekdigi baradaky soraglary döretdi. Bu ýagdaý sebitdäki ýurtlary, esasanam Gazagystan we Özbegistan, Hytaý, Türkiýe, Europeanewropa Bileleşigi, ABŞ we Günorta Kawkaz ýurtlary bilen gatnaşyklaryny diwersifikasiýa etmek arkaly has garaşsyz daşary syýasat alyp barmaga sebäp boldy. Şeýle-de bolsa, Owganystandan dörän durnuksyzlyk, terrorçylyk, transmilli jenaýat guramalary, kiber hüjümler we energiýa ýollaryna abanýan howp sebitdäki ýurtlaryň howpsuzlyk aladalaryny dowam etdirýär.

Türk Goranmak Tehnologiýalary endik gutarýar

Täze howpsuzlyk gözleginde Türkiye ýokary tehnologiýasy we harby tejribesi bilen iň möhüm hyzmatdaşlaryň biri hökmünde tapawutlanýar. Azerbaýjan häzirki zaman söweş meýdanynda subut edilen goşuny bilen Merkezi Aziýa bilen Anadoly arasynda köpri bolup hyzmat edýär; Gazagystan we Özbegistan bilen harby-syýasy gatnaşyklaryny pugtalandyrýar. Pilotsyz howa ulaglary, taktiki sowutly ulaglar, akylly ok-däriler, harby aragatnaşyk ulgamlary we Türkiýäniň goranyş senagaty tarapyndan işlenip düzülen häzirki zaman okuw taglymatlary Merkezi Aziýa goşunlarynyň Russiýa dowamly garaşlylygyny azaltmak mümkinçiligine eýe.

Seljerişde döredilmegine garaşylýan howpsuzlyk gurluşynyň Russiýa, Hytaýa ýa-da Eýrana gönüden-göni gönükdirilmeýändigi, tersine, sebit döwletleriniň öz howpsuzlyk borçnamalaryny ýerine ýetirip biljek garaşsyz güýç merkezini döretmegi maksat edinýändigi aýdylýar. Hasabatda Ankaranyň roly "Türkiýe goranyş tehnologiýalary, harby tälim we tejribe taýdan möhüm goşant goşup biler" diýmek bilen kesgitlenildi. Týan Şan daglaryndan Hazar deňzine we ol ýerden Türkiýa çenli uzalyp gidýän bu liniýa geljekde diňe söwda ýoluna däl, eýsem öz aýaklarynda durup bilýän garaşsyz howpsuzlyk guşagyna öwrüler.