CBRT derňewi paş etdi: quer titremesi ýaşaýyş jaýy kärende inflýasiýasyny nädip peseldýär?

Ali Arda Dalseçkin, Süreýa Güder Köşgeroğlu we Türkiýe Merkezi Bankynyň Gurluşyk Ykdysady Gözleg Baş müdirliginiň gözlegçileri Muhammet Hamza Kaýrçi tarapyndan taýýarlanan "quer titremesi zonasynyň ýaşaýyş jaý üpjünçiligi we sebitdäki kärende inflýasiýasynyň ösüşi" atly ajaýyp derňew, Merkeziň Merkezi Bankynyň (CBRT) blogynda çap edildi. Gözlegde, 2023-nji ýylyň 6-njy fewralynda bolup geçen uly ýer titremesinden soň ýaşaýyş jaý üpjünçiliginiň üýtgemegi we bu ýagdaýyň sebitdäki kärende bahalaryna makroykdysady täsirleri gözden geçirildi. Dezinflýasiýa prosesiniň iň çydamly halkalarynyň birini emele getirýän kärende inflýasiýasynyň berkliginde ýer titremesi sebäpli ýaşaýyş jaý ýitgileriniň we demografiki hereketiň paýy jikme-jik seljerildi.

quer titremesinden soňky göç tolkun we kärende bazaryndaky ilkinji zarba

Betbagtçylykdan dessine sebitdäki ýaşaýyş jaý gorlaryna uly zeper ýetdi, ýerli derejedäki kärende jaýlarynyň üpjünçiligi azaldy we bahalaryň çalt ýokarlanmagyna sebäp boldy. Şeýle-de bolsa, bu täsir galdyryjy täsir diňe betbagtçylyk sebiti bilen çäklenmeýän ýaly. Geçirilen gözlegler sebitden göçüp barmak hereketleriniň immigrantlary kabul edýän we kärende töleglerini ýokarlandyrýan beýleki welaýatlarda kireýine almak islegine sebäp bolýandygyny görkezýär. Akgündüz we Kaýryjy (2026) tarapyndan taýýarlanan akademiki gözleglere salgylanyp, ýer titremesiniň bu gytaklaýyn täsiriniň welaýatlaryň geografiki ýakynlygyna we taryhy migrasiýa baglanyşyklaryna görä tapawutlanýandygy nygtalýar. Esasanam betbagtçylyk sebtine ýanaşyk ýa-da geçmişde bu sebit bilen berk baglanyşygy bolan şäherlerde kärende töleginiň has agressiw bolýandygy syn edildi.

TOKİ

earthquakeer titremesi sebäpli ýüze çykan ýaşaýyş krizisini çözmek üçin döwlet edarasynyň ýolbaşçylygynda başlanan giňişleýin sebitleşdiriş we gurluşyk başlangyjy bazardaky deňagramlylygy üýtgedip başlady. Köpçülikleýin ýaşaýyş jaý dolandyryş gullugy (TOKİ) tarapyndan amala aşyrylan taslamalaryň çäginde 2025-nji ýylyň başynda gowşurylan ýer titremesiniň sany 201 müňe ýetdi we şol ýylyň ahyryna çenli bu görkeziji takmynan 434 müňe ýetdi. TOKİ ýer titremesinden üç ýyl öň jemi 213 müň jaý öndürendigini göz öňünde tutsak, bu görkezijiniň ägirt uly giňelendigini görkezýär. Bu dikeldiş tendensiýasy, ýaşaýyş jaý rugsadyny gurmakda-da özüni görkezdi. Earthquakeer titremesinden öň tutuş Türkiýede gurluşyk rugsatlarynyň ortaça 12 göterimine eýe bolan betbagtçylyk sebiti 2025-nji ýyla çenli bu görkezijini 20 göterimden gowrak ýokarlandyrmagy başardy.

Migrasiýa hereketini yzyna gaýtarmak we tutuş ýurt boýunça kärende basyşynyň peselmegi

Derňewde iň täsir galdyryjy netijeleriň biri, ýaşaýyş jaý üpjünçiliginiň çaltlaşmagy bilen kärende inflýasiýasynyň ep-esli peselmegi boldy. 2023 we 2024-nji ýyllarda beýleki welaýatlardan has ýokary bolan ýer titremesi zonasyndaky kärende inflýasiýasy, jaýlar hukuk eýelerine gowşurylandan soň, 2025-nji ýyldan başlap güýjüni ýitirip başlady. Bu oňyn ýel diňe bir betbagtçylyk sebiti bilen çäklenmän, immigrasiýa alýan zyýan çeken welaýatlarda hem gytaklaýyn öz beýanyny tapdy. Earthquakeer titremesinden gytaklaýyn täsir eden welaýatlarda kärende töleginiň ýokarlanmagy 2024-nji we 2025-nji ýyllarda ortaça ortaça ýakyn bolsa-da, 2026-njy ýylda beýleki welaýatlardan ep-esli pesdi. Gözlegçiler bu ýagdaýy ýer titremesi sebitinde ýaşaýyş jaý üpjünçiliginiň güýçlenmegi bilen göçüp barmak tolkuny bilen baglanyşdyrýarlar. Housingaşaýyş jaý üpjünçiliginiň we maşgalalaryň göçme kararlarynyň wagtyň geçmegi bilen ýaýramagy, bu rahatlaýjy täsiriň bazara gijikdirilen beýanyny düşündirýär. Gurluşyk kuwwaty ýakyn döwürde ýer titremesi zolagynyň daşyndaky welaýatlara geçip barýarka, ýaşaýyş jaý isleginiň bu giňelmegi has giň geografiýa ýaýramagyna we kärende bahalarynda dezinfilýasiýa prosesine goldaw bermegine garaşylýar.