Europeewropadaky energiýa duýduryşy: 2026-2027-nji gyşdan öň gelýän tebigy gaz we dizel krizisi

İSMAİL ŞAHİN - Europeanewropa yklymy, uly energiýa krizisi aladasy bilen 2026-2027 gyş möwsümine gadam basýar. Eastakyn Gündogarda geosyýasy dartgynlyk, esasanam Eýran söweşinden soň Hormuz bogazyndaky logistik bökdençlikler we Kataryň LNG infrastrukturasyna düýpli zeper ýetmegi global suwuklandyrylan tebigy gaz (LNG) üpjünçiligini ysmaz etdi. Dünýädäki LNG üpjünçiliginiň takmynan 20 göterimi işden çykdy we Europeewropadaky tebigy gaz saklaýyş desgalarynda ýaşaýyş derejesini möhüm derejä çykardy. Ammarlaryň tutýan derejesi soňky bäş ýylda ortaça 84 göterim töweregi bolup, häzirki wagtda 65-den 69 göterime çenli azaldy.

äpet ammarlarda iş derejesi aşaklady: Germaniýa we Angliýa gowşak

Senagat ägirdi Germaniýa, energiýa krizisiniň iň agyr duýulýan ýurtlaryndan biridir. Tebigy gaz baklarynda tutýan derejesi gyşdan öň takmynan 55 göterim galypdy, doňup biljek sowuk tolkunyna garşy iň ejiz aktýor hökmünde tapawutlanýar. Edil şonuň ýaly-da, saklamak mümkinçiligi gaty çäkli Angliýa, ýakyn gyş aýlarynda üpjünçiligiň çynlakaý kesilmegi töwekgelçiligine duçar bolýar. Hünärmenler, saklanylýan bu taryhy pes derejäniň materigi adaty pes temperaturalardan doly goragsyz goýýandyklary bilen ylalaşýarlar.

Global dizel bazaryndaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň dyknyşygy we pilotsyz söweşler

Energetika bazarlaryndaky päsgelçilik tebigy gaz pudagy bilen çäklenmeýär; Şeýle hem dünýä dizel bazarynda görlüp-eşidilmedik üpjünçilik gysyşy bar. Soňky ýyllarda Pars aýlag ýurtlary (Kuweýt, Birleşen Arap Emirlikleri, Yrak we Saud Arabystany) we Russiýa arassalanan önüm eksportynda öňdebaryjy bolmak üçin milliardlarça dollar täze nebiti gaýtadan işleýän zawod maýa goýumlaryny goýdy. Şeýle-de bolsa, Eýran söweşi we Ukrainanyň Russiýadaky strategiki nebiti gaýtadan işleýän zawodlara amala aşyran täsirli pilotsyz hüjümleri sebäpli Aýlag sebtinde deňiz ýükleriniň iberilmegi bu global üpjünçilik zynjyryny sarsdyrdy. Arassalanan önüm eksportynyň peselmegi bilen dünýäniň köp ýerinde dizel üpjünçiligi ep-esli azaldy.

Günbatar energiýa ägirtleriniň soňky 30 ýylda täze we uly göwrümli nebiti gaýtadan işleýän zawodlary gurup bilmezligi we soňky on ýylda ABŞ-da we Europeewropada köp desganyň ýapylmagy dünýä ulgamyny Eastakyn Gündogara we Russiýa doly garaşly etdi. Bu işde "soňky ýoluň esasy öndürijisi" roluny ýerine ýetiren ABŞ-nyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlary, doly kuwwat bilen işlemek arkaly dizel önümçiligini ýokarlandyrmaga synanyşsa-da, içerki bazardaky dizeliň bahasy ilkinji gezek gallon üçin 6,50 dollardan geçip, rekord goýdy. Sentýabr aýynda 87 göterim ýokarlamak Waşington administrasiýasyny dizel eksportyny çäklendirmek meselesini ara alyp maslahatlaşmaga mejbur edýär. Şeýle çäklendirme kararynyň global bahalary hasam ýokarlandyrmagyndan gorkulýar.

Europeewropadaky nasos bahalary 2 ýewro çäginden geçdi: Türkiýe hem täsir edýär

Çig nebitiň bahasy bir barrele 100 dollardan geçýän Europeewropada ýangyç krizisini güýçlendirdi. Fransiýada dizeliň litr bahasy hepdäniň ahyrynda 2.41 ýewro ýeten hem bolsa, taryhy rekord, köp Europeanewropa ýurtlarynda nasos bahalary eýýäm 2 ýewro çäkden geçdi. Bahalaryň ýokarlanmagynyň diňe bir çig nebit çykdajylary bilen çäklenmän, nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň çäkleriniň aşa köpelmegi we dizel üpjünçiliginiň ýetmezçiligi bilen baglanyşyklydygy aýdylýar.

Hökümetler gyssagly ätiýaçlyk paketlerini yzly-yzyna yglan edýärler. Germaniýa 1-nji oktýabrdan ýylyň ahyryna çenli benzine we dizel üçin energiýa salgydyny litr üçin 14 sent azaltdy. Salgyt salynýan artykmaçlyk bilen sarp edijiniň jübüsinde görkeziljek umumy arzanladyş takmynan 17 sent bolar. Mundan başga-da, Berliniň administrasiýasy 2027-nji ýylyň başyndan başlap ýangyçda döwlet tarapyndan gözegçilik edilýän potolok bahasyny girizmek barada nebit kompaniýalary bilen oturmaga taýynlanýar. Ispaniýa hem şuňa meňzeş ädim ätdi, uglewodorod salgydyny kem-kemden azaltdy; Iýul aýynda 15 sent, awgust aýynda 10 sent we sentýabr aýynda 5 sent hökmünde ulanylýan arzanladyşlaryň krizis çuňlaşsa 20 sente çenli ýokarlanyp biljekdigi mälim edildi.

Dünýä bazarlarynda bu ýokarlanma Türkiýa gönüden-göni täsir edýär; 21-nji sentýabrda bir litr benzin 80,40 TL, Stambulyň Europeanewropa tarapynda 96,30 TL-de bir litr dizel (dizel) satylýar. Bu wakalaryň hemmesi bolup geçýän mahaly, Eýran söweşinden öň her BTU üçin 10 dollar bolan LNG bahalary 30 dollara çenli ýokarlandy. Analitikler gyş agyr bolsa, bu görkezijiniň aňsatlyk bilen 40-45 dollara ýetip biljekdigini duýdurýarlar.