“Finansal Taýms” Türkiyeň bal bahasy altyna ýazdy: Kilogram üçin 10 müň ýewro!

Türkiýe diňe bir ýokary önümçilik mukdary bilen däl, eýsem dünýädäki iň gymmatly we seýrek baly kabul etmek bilen dünýä derejesinde özüni tanadýar. Kawkaz daglarynyň we Gara deňziň ajaýyp geografiýasy birleşýän Artwin, adatdan daşary biologiki dürlüligi, baş aýlaýan beýik jülgeleri we müňlerçe endemiki ösümlik görnüşleri bilen ýurduň ary paýtagty hökmünde tapawutlanýar.

Iňlis neşiri Finansal Taýms tarapyndan geçirilen giňişleýin gözleglere görä, Türkiye Hytaýdan soň dünýäde ikinji orunda durýar. Esasanam kyn, dik we daglyk Artwiniň sebitlerinde öndürilen örän aýratyn bal, dünýä bazarynda altyn bilen bäsleşýän bahalarda alyjylary tapýar.

Gowaklardan Garrods vitrinlerine çenli: Kilogram üçin 10 müň ýewro ýetýän täsin tagamlar

Türkiýe dünýäde iň gymmat bahaly bal öndürilýän merkezlerden biridir. 2021-nji ýylda Artwindäki çuň gowaklardan uly alada bilen alnan Centauri baly, bir kilogram üçin 10 müň ýewro satyldy we döwmek kyn rekord goýdy.

Mundan başga-da, Artwiniň gizlin jülgelerinde öndürilen syrly Elwiş baly halkara saýlama alyjylaryň iň meşhur önümleriniň biridir. Geçen ýyl Angliýanyň paýtagty Londonyň dünýä belli lýuks dükany Harrodsda 200 gram ýörite sowgat toplumynda hödürlenen bu bal 1250 funt sterlinge satyldy.

Gadymy döwürlerden şu güne çenli däli balyň syrly taryhy

Artwiniň özboluşly geografiýasynda öndürilen iň ajaýyp önümleriň biri, "däli bal" ady bilen meşhur bolan sebitdäki rododendron nektaryndan arylaryň alýan dürlüligi. Bu ýörite bal, aşa köp iýilende adamda serhoşlyk we galýusinasiýa ýaly gaty güýçli fiziologiki täsirleri döretmek bilen bellidir.

Bu mistiki balyň güýji gadymy çeşmelerde-de öz ornuny tapdy. Tanymal gadymy grek taryhçysy we serkerdesi Ksenofon taryhy ýazgylarda miladydan öňki 401-nji ýylda bu sebitden geçýän esgerleriniň huşlaryny ýitirendiklerini, güýçli gusma hüjümleriniň bolandygyny we hatda däli bal iýenden soň durmakda kynçylyk çekendigini ýazypdyr.

Täze Zelandiýanyň "Profunda" Manuka balyna garşy hereket

Garaşsyz laboratoriýa derňewleri, Profunda balynyň antioksidant we biohimiki gymmatlyklarynyň, milliardlarça dollarlyk bazary bolan Täze Zelandiýanyň dünýä belli manuka baly bilen gönüden-göni bäsleşip biljek derejededigini subut edýär. Telekeçileriň esasy maksady diňe bir kaşaň bal markasyny döretmek däl; Şol bir wagtyň özünde, bu balyň biohimiki artykmaçlyklaryny halkara şahadatnamalary bilen hasaba almak bilen, gymmat bahaly eksport elementini döretmek we şeýlelik bilen Artwiniň ýaşlarynyň öz ýurtlarynda galmagy üçin güýçli ykdysady ekosistemany döretmekdir.

Kawkaz arynyň gudraty we oba ýerindäki durmuş üçin kyn göreş

Artwinde aryçylyk işiniň özboluşlylygynyň aňyrsynda diňe bir sebitiň baý ösümlikleri däl, eýsem oňa uýgunlaşan jandarlaryň hem aýratyn görnüşi bar. Sebitde işleýän ykjam aryçylaryň biri Osman ılmylmaz tomus möwsüminiň başlamagy bilen ilki bilen öz jülgelerini jülgelerdäki baglara ýerleşdirendigini, soň bolsa gülleýän döwürleri yzarlap, belentliklere ädim ätdi.

Sebite mahsus bolan arassa Kawkaz ary, beýleki ary ýaryşlarynyň ýetip bilmeýän çuň gül turbalaryndan nektary aňsatlyk bilen sorup bilýär, uzynlygy 7 millimetrden geçýär. Bu anatomiki artykmaçlyk, Artwin balynyň näme üçin şeýle baý we üýtgeşik yslarynyň bardygyny açyk görkezýär.

Şeýle-de bolsa, bu ägirt uly potensiala garamazdan, Artwindäki oba durmuşy düýpli gurluş howplaryna duçar bolýar. “Finansal Taýms” gazetiniň beren maglumatlaryna görä, oba ilatynyň çalt azalmagy, meýilleşdirilmedik ýol gurluşygy, bent taslamalary we agressiw dag işleri, Artwiniň degilmedik jülgelerinde däp bolan durmuşy we aryçylyk işini bozýar.

Tebigaty goramak guramasy TEMA tarapyndan 2021-nji ýylda taýýarlanan giňişleýin hasabata görä, Artwindäki oba hojalygynyň ýerleriniň ýarysy diýen ýaly işjeň magdan ygtyýarnamasynyň çäginde galýar. Mysal üçin, Sawaş obasynda internet infrastrukturasynyň ýeterlik däldigi, ulag kynçylyklary we iş ýerleriniň ýoklugy sebäpli migrasiýa çaltlaşdy. Içimlik suwy hlorlamak wadalary ýerine ýetirilmedik obada, çagalaryň sanynyň ýoklugy sebäpli iki mekdep ýapyldy. Aýallaryň we ýaşlaryň sanynyň azalmagy oba ýerleriniň geljegine howp salýar.

Ary saklamagyň ykdysady taraplary we tagam profilindäki dürlüligi

Bu kynçylyklaryň hemmesine garamazdan, aryçylyk dogry dolandyrylanda sebit ilaty üçin çynlakaý girdeji çeşmesi bolmagyny dowam etdirýär. Jübi aryçylary ýokary hilli ýabany gül balyny ortaça 45 dollara satýarlar. Takmynan 50 guýusy bolan orta göwrümli öndüriji, her bir başyna ortaça 10 kilogram hasyl alanda ýylda 22,500 dollar girdeji gazanyp biler. Specialörite hilli butiki balda girdeji bu sanlardan birnäçe esse ýokarydyr.

Bu ýyl Artwinde bal hasyly gyş möwsüminiň agyrlygy sebäpli yza süýşürildi, bu ýerde iýul aýynda has beýik ýerlerde gar köpçüligi eremedi. Şeýle-de bolsa, öndürilen balyň hili henizem ýokary derejede. Sebitdäki ballar özboluşly tagam profilleri bilen tapawutlanýar: Kashtan baly ajy we ýiti tagamy bilen tanalsa-da, dünýä belli Anzer baly bir kilogram üçin 200 dollardan satylýar; Täze döredilen Profunda baly ysly, ýeňil we süýji gurluşy bilen ünsi özüne çekýär.

Artwinde dörän täze başlangyçlar bu ajaýyp tebigy mirasy diňe bir adaty iýmit önümi hökmünde däl-de, eýsem ylmy taýdan seljerilen, gymmatly derman-ysly önüm hökmünde dünýä tanatmagy maksat edinýär. Şeýlelik bilen, gadymy aryçylyk medeniýeti goralyp saklanar we ýaş nesiller üçin oba ýerlerinde durnukly gelejek gurlar.