Global bazardaky ýer titremesi: ABŞ-dan Eýrana çenli taryhdaky iň agyr ykdysady blokada

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky dartgynlyk, diplomatik gepleşikler kynlaşandan soň has agressiw ölçege geçdi. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump Tähran administrasiýasyna garşy uzak wagtlap meýilleşdirilen strategiýanyň üýtgedilendigini resmi taýdan yglan etdi we global maliýe ulgamyny sarsdyrjak ykdysady operasiýa başlandyklaryny habar berdi.

Waşingtondan Tährana çenli görlüp-eşidilmedik maliýe gabawy

Trump Ak tamda eden çykyşynda Eýrana ýaraşyk üçin köp mümkinçilikleriň bardygyny aýtdy, ýöne bu mümkinçiliklerden peýdalanmady we ozal hiç bir ýurda ulanylmadyk berk sanksiýalar tolkunynyň güýje girendigini aýtdy. ABŞ-nyň prezidenti bu ädimi "görlüp-eşidilmedik derejede ykdysady söweş we izolýasiýa" hökmünde häsiýetlendirip, Tähranyň durmuş ýoly bolmaga synanyşjak islendik ýurduň agyr sanksiýalara sezewar ediljekdigini aýtdy. Trump; Nebit gaçakçylygy, alyş-çalyş liniýalary, pul geçirimleri, gabyk kompaniýalary, walýuta bölümleri we gämi hasaba alyş işleri ýaly ähli maliýe kemçiliklerini derrew ýapmagy buýurdy.

Aýlagda söwda liniýalary bozulýar: BAE gapyny 30 milliard dollara çenli ýapýar

ABŞ-nyň bu berk jogaby dünýä bazarlarynda we sebitdäki ýurtlarda derrew seslendi. Resmi beýannamalarda Hytaýyň ady gönüden-göni agzalmasa-da, Eýranyň nebitini iň köp satyn alýan Hytaý kompaniýalary we Tähranyň maliýe amallarynda köpri bolup hyzmat edýän Dubaý maliýe bazary nyşana alyndy. Bu wakalar barada gyssagly karar alyp, Birleşen Arap Emirlikleri (BAE) Eýran bilen ähli söwda we maliýe gatnaşyklaryny düýbünden togtatandygyny habar berdi. Bu karar bilen BAE-nyň Eýran bilen 30 milliard dollar nol söwdasy Tähranyň daşarky dünýä üçin iň möhüm maliýe koridorlaryndan biriniň doly ýapylmagyny aňladýar.

Ykdysady gabawyň weýrançylykly täsirleri Eýran frontunda-da duýulyp başlady. Eýranyň Merkezi Bankynyň başlygy Abdul Naser Himmeti ýurduň nebit eksportynyň bütinleý kesilendigini aýtdy. Himmeti, Katar ýaly sebit ýurtlarynyň maliýe ätiýaçlyklaryny daşary ýurtlarda ulanyp biljekdigini, emma ABŞ-nyň päsgelçiligi sebäpli bu ätiýaçlyklara hiç hili girip bilmejekdigini aýtdy. Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Arakçi ABŞ-nyň bu ädimini "Ykdysady D-günlük operasiýa" diýip häsiýetlendirdi we Waşingtonyň içerki bergisini we ýokary göterim krizisini gizlemek üçin bu usuly ulanandygyny öňe sürdi. Arakçi bu syýasatlaryň ABŞ-a täze ýeňlişler getirjekdigini we eýran halkynyň ABŞ-a bolan gaharyny hasam artdyrjakdygyny öňe sürdi.

Hormuz bogazynda gizlin nebit koridorynyň talaplary

Ykdysady urşuň kölegesinde global energiýa üpjünçiliginiň howpsuzlygyny üpjün etmek maksady bilen harby ugurda gizlin operasiýalaryň hem edilýändigi öňe sürüldi. Axios, ABŞ-nyň ýokary derejeli resmilerine salgylanyp, Hormuz bogazynda nebitiň üznüksiz iberilmegini üpjün etmek üçin gizlin koridor döretdi. Birnäçe hepde bäri dowam edýän gizlin operasiýanyň çäginde 15-20 sany nebit tankeriniň her gije Hormuz bogazynyň günorta kanalyndan howpsuz geçýändigi habar berildi. ABŞ resmileri bu gizlin koridor arkaly günde takmynan 10 million barrel nebitiň dünýä energiýa bazarlaryna howpsuz iberilýändigini we munuň global nebit krizisiniň öňüni almakda möhüm rol oýnaýandygyny mälim etdiler.