Global energiýa krizisi we nebiti gaýtadan işleýän zawodlar: "Goşmaça girdeji salgydy" söweşleri Europeewropada başlaýar

Global konflikt zolaklaryndan gaýtadan işlenen nebit önümleriniň iberilmeginiň kesilmegi, Günbatar bazarlarynda taýýar ýangyç üpjünçiligini düýpli çäklendirýär. Bu gysyş sebäpli çig nebitiň bahasynyň ýokarlanmagyndan has ýokary bolan nebiti gaýtadan işleýän zawodyň girdejileri, ýokary kanunlar sebäpli ezilen Europeanewropa ýurtlarynda ägirt uly jemgyýetçilik we syýasy reaksiýalara sebäp bolýar. Sarp edijiler aşa ýangyç bahalary we ýaşaýyş bahasynyň ýokarlanmagy bilen göreşýän wagtynda, tutuş kontinentde işleýän ägirt nebit kompaniýalary ikinji çärýek maliýe hasabatlarynda taryhy girdeji ýazgylaryny yglan edýärler we Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) agzalaryny umumy "goşmaça girdeji salgydy" mehanizmini döretmäge mejbur edýärler.

Europeewropadaky energiýa ägirtlerine garşy umumy front: 200 milliard ýewro salgyt tablisada

Bu ugurda bilelikde hereket etmek kararyna gelen Germaniýadan, Italiýadan, Awstriýadan, Polşadan, Portugaliýadan we Ispaniýadan ybarat EUB-ne agza 6 ýurt prezidentlik möhletini öz içine alýan Irlandiýa resmi bilelikdäki hat iberdi. Countriesurtlar bu meseläniň 19-njy sentýabrda Dublinde geçiriljek EUB-niň resmi däl maliýe ministrleriniň ýygnagynyň (ECOFIN) ileri tutulýan gün tertibine öwrülmegini islediler. Iki gün dowam etjek bu möhüm sammitde ministrleriň nebit kompaniýalarynyň çig nebit çykdajylarynyň ýokarlanmagyndan has köp girdeji gazanýandyklaryny nygtaýarlar. Sammitiň esasy maksady, 2022-nji ýylda Russiýa-Ukraina söweşinden soň girizilen wagtlaýyn krizis salgyt amallaryndan sapak alyp, EUB-de hökmany we hemişelik hukuk binýadyny döretmek.

Europeanewropa Komissiýasy we Halkara Energetika Guramasy (IEA) tarapyndan paýlaşylan maglumatlara görä, kontinentde utgaşdyrylan görnüşde ulanyljak goşmaça girdeji salgydynyň takmynan 200 milliard ýewro ägirt uly çeşme döredip biljekdigi çaklanylýar. Şeýle-de bolsa, Europeanewropa metbugatynda geçirilen seljermelere görä, sammiti kabul etjek Irlandiýa, meseläni gün tertibine girizmek barada ylalaşsa-da, hökmany goşmaça karara gelmekden uzaklaşýar, EUB Komissiýasynyň "goşmaça salgyt kararlary agza döwletleriň milli özygtyýarlylygynyň çäginde" diýen pozisiýasyna pena berýär.

Nebit ägirtlerinden taryhy girdeji ýazgylary: Shell, bp we TotalEnergies girdejilerini iki esse artdyrdy

Energetika bazary hünärmenleri, adatdan daşary bahalaryň we kompaniýanyň girdejileriniň bu adatdan daşary böküşini aprel aýynda gysga wagtyň içinde 126 dollara çykan Brent nebitiniň bahasy we Hormuz bogazyndaky maddy-tehniki üpjünçiligiň bozulmagy bilen baglanyşdyrýarlar. Bazarlardaky bu ýiti üýtgemeler, esasanam giň söwda torlary bolan Europeanewropanyň nebit ägirtlerine gönüden-göni artykmaçlyk berdi. Iňlis energiýa ägirdi Shell ýylyň ikinji çärýeginde girdejisini 130 göterim ýokarlandyryp, 9,84 milliard dollardan geçdi. Şol döwürde bp girdejisini 150 göterim ýokarlandyryp, 5,73 milliard dollara, Fransuz TotalEnergies bolsa düzedilen arassa girdejisini 67 göterim ýokarlandyryp, 6 milliard dollara ýetirdi. Halkara kömek guramasy Oxfam, iň uly 6 nebit kompaniýasynyň dünýä bazarlarynda her gün ortaça 37 million dollar köp girdeji gazanmagyny dowam etdirjekdigini çaklaýar.

Peýdanyň çäkleri artýarka, “TotalEnergies” ýaly käbir Europeanewropaly öndürijiler, nebit önümçiligini ileri tutmak maksady bilen 2050 uglerod bitarap borçnamalaryny yklymyň ýaşyl öwrülişik maksatlaryny çynlakaý ara alyp maslahatlaşmagyň merkezine goýýarlar. Hünärmenler; Sarp edijiler ýokary bahadan ezilse-de, ExxonMobil, Chevron, Shell we bp ýaly dünýä ägirtleri rekordy üç esasy mehanizm bilen baglanyşdyrýarlar: Birinjiden, Hormuz bogazynyň petiklenmegi we uruş baýragynyň bahasy sebäpli Brent nebitiniň barrel bahasy 100 dollardan ýokary galdy. Ikinjiden, Eastakyn Gündogardan gaýtadan işlenen önümleriň eksportynyň azalmagy sebäpli taýýar ýangyç üpjünçiligi kynçylygy nebiti gaýtadan işleýän zawodyň girdejisini artdyrdy. Üçünjiden, kompaniýalar bar bolan ýokary bahalaryň üýtgemelerini täze maýa goýumlarynyň ýerine pul akymyna öwürmäge ünsi jemleýärler. Aslynda, S&P 500 indeksinde energiýa pudagy ýyllyk girdejisi 135,3 göterim ösüş bilen beýleki pudaklardan öňe geçdi.

Europeanewropa ýurtlarynyň we syýasy bölünişikleriň aýry-aýry çözgütleri

EUewropa Bileleşiginiň umumy kanunlary entek düzülmedik hem bolsa, agza döwletler öz milli modellerini durmuşa geçirmegi dowam etdirýärler. Mysal üçin, Britaniýa Demirgazyk deňziniň öndürijilerinden wagtlaýyn energiýa girdeji salgydyny 38 göterime çenli ýokarlandyrdy we umumy salgyt ýüküni 65 göterime ýetirdi we bu çeşmäni pes girdejili maşgalalar üçin tölegleri subsidirlemek üçin ulanýar. Italiýa hökümeti energiýa kompaniýalarynyň goşmaça girdejisi üçin ýörite salgyt 25 göterime çenli ýokarlandyryp, 20 milliard ýewrodan gowrak ýygnady we nasos bahalaryny litr üçin 30 sent arzanlady. Krizis salgydy bilen baglanyşykly iň düýpli ädim ätmek bilen, Gresiýa elektrik üpjün edijileriniň aşa köp alýan girdejilerine 90 göterim ýörite krizis salgydyny ulanmak arkaly gazanan 6,8 milliard ýewro puluny sarp edijilere geçirdi.

Ispaniýa we Portugaliýa Europeanewropa Komissiýasynyň razylygy bilen elektrik energiýasy öndürmek üçin ulanylýan gazyň bahasyny ortaça 50 ýewro kesgitlemek bilen hasaplaşyklary 20 göterime çenli arzanlatmagy başardy. Şonuň ýaly-da, Awstriýa gidroelektrikden uly girdeji gazanan Verbund kompaniýasyndan 400 million ýewrodan ýörite diwidend ýygnamak we energiýa goldaw bukjasy hökmünde halka paýlamak kararyna geldi. Şeýle-de bolsa, bilelikdäki hata gol çeken ýurtlaryň içerki syýasy dinamikasynda çuňňur bölünişikler bar. Germaniýadaky Sosial-demokratik partiýanyň lideri we Maliýe ministri Lars Klingbeil: "Sürüjileriň hasabyna bu talaňçylyk hökman gutarmaly" -diýip, krizis salgytyny goraýar, premýer-ministr kandidaty Fridrih Merziň ýolbaşçylygyndaky Hristian Demokratik Bileleşigi (CDU) bu salgytlara düýbünden garşy. Mundan başga-da, 2022-2023-nji ýyllar aralygynda ulanylan şuňa meňzeş salgytdan bary-ýogy 2,5 milliard ýewro girdeji alynmagy bu usulyň ykdysady netijeliligini şübhe astyna alýar.

Global bäsdeşlik deňagramlylygy we olaryň türk bazaryndaky pikirleri

Europeewropa düýpli salgytlary ara alyp maslahatlaşýarka, ABŞ-nyň administrasiýasy ExxonMobil we Chevron ýaly ägirtlere goşmaça ýük salman, önümçiligi artdyrmak strategiýasyny ýöredýär. Bu ýagdaý, Europeanewropanyň energiýa kompaniýalarynyň maliýe kynçylyklaryndan gutulyp, ştab-kwartirasyny ABŞ bazaryna geçirmek howpuny döredýär. Aziýa tarapynda, Hormuz krizisiniň täsirine düşmedik Hytaý we Hindistan rus nebitini ýokary arzanladyş bilen üpjün etmegini dowam etdirýärler, bu bolsa Europeanewropaly öndürijileriň global bäsdeşlikde çynlakaý çykdajylara sezewar bolmagyna sebäp bolýar.

Halkara bazarlaryndaky bu ýokary nebit bahalary we nebiti gaýtadan işleýän zawodlar, Türkiýedäki ýangyjyň bahasyna gönüden-göni täsir edýär. Türkiýede dizel bahalaryny kesgitlemekde, Italiýanyň CIF MED (Genowa / Lavera) Ortaýer deňziniň önüm bazarynda gaýtadan işlenen önümleriň bahasy çig nebit däl-de, esas hökmünde kabul edilýär. Merkezi Bankyň dollar hümmeti, SCT we goşulan baha üçin salgydy ýaly faktorlar hem bu nyrhlara täsir edýär. Türkiýedäki arassalaýyş işleriniň çäginde dizel önümçiligi içerki islegiň takmynan 70 göterimini kanagatlandyrýan bolsa-da, global kuwwatyň gysylmagy we töwekgelçilik mukdary bilen ýokarlanan arassalaýyş çäkleri içerki nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň girdejiligini ýokarlandyrýar.