Global söwdada kartoçkalar gaýtadan paýlanýar: Ankaranyň göçmegi bilen Ysraýyl ýok edildi, Türkiye we Saud Arabystany täze ýol

Eastakyn Gündogarda geosyýasy deňagramlyklar çalt üýtgeýän hem bolsa, Ysraýylyň sebit söwdasynyň merkezine öwrülmek arzuwlary Ankaranyň strategiki diplomatik we logistik ädimleri bilen uly zarba urdy. Hindistan-Eastakyn Gündogar-Europeewropa ykdysady koridorynyň (IMEC) üsti bilen dünýä bazarlaryna çykmagy maksat edinýän Tel Awiw administrasiýasy Gazadaky genosid syýasaty we sebitdäki barha möwjeýän howpsuzlyk krizisleri sebäpli oýundan çykdy. Angliýada ýerleşýän abraýly Eastakyn Gündogar Göz portalyndaky giňişleýin baha berişe görä; Türkiye, Saud Arabystany, Birleşen Arap Emirlikleri (BAE) we Yrak Ysraýylyň üstünden aýlanyp geçýän alternatiw söwda we transport taslamalaryny çaltlaşdyrdy. Türkiýäniň lobbi işleri, Gazadaky ynsanperwerlik krizisine we howpsuzlyk gowşaklyklaryna salgylanyp, IMEC taslamasynyň yza süýşürilmeginde we alternatiwalaryň durmuşa geçirilmeginde aýgytly rol oýnady.

Ysraýylda global gulp! Başga bir ýurduň embargo karary! Dünýä yzygiderli jaňlar

Tekstdäki IMEC taslamasy: Global söwdanyň täze ugurlary emele gelýär

2023-nji ýylda geçirilen G20 sammitinde uly umytlar bilen dünýä mälim edilen IMEC taslamasy, Hindistandan başlap, Pars aýlagyna baryp, soňra Ysraýylyň strategiki Haýfa porty arkaly Europeanewropa bazarlaryna çykjak ullakan söwda köprüsi hökmünde döredildi. Şeýle-de bolsa, Gazadaky konfliktler, Ysraýyl bilen Saud Arabystanynyň arasyndaky kadalaşdyrmak prosesiniň doly petiklenmegi we sebitdäki howpsuzlyk töwekgelçiliginiň iň ýokary derejesi taslamanyň netijeli saklanmagyna sebäp boldy. Analitikler IMEC-iň kagyz ýüzünde düýbünden ýatyrylmandygyny, ýöne ýerdäki hakykatlar sebäpli işleýşini ýitirendigini aýdýarlar. Bu boşlugy doldurmak üçin sebit ýurtlary Ysraýyldan aýlanyp geçýän täze, has ygtybarly we dowamly ýollary gözlemäge başladylar.

Taryhy Hejaz demir ýoly we ösüş ýoly taslamasy işe başlaýar

Täze söwda arhitekturasynda Türkiye we Saud Arabystany esasy rol oýnaýar. Iki ýurduň arasynda 2024-nji ýylyň iýun aýynda gol çekilen taryhy düşünişmek memorandumy Osman imperiýasy döwründe Iordaniýa we Siriýa arkaly gurlan taryhy Hejaz demir ýolunyň gaýtadan dikeldilmegini göz öňünde tutýar. Şol bir wagtyň özünde Birleşen Arap Emirlikleri Yrak we Siriýanyň çäklerinden geçip, Aýlag portlaryny Ortaýer deňzine birikdirjek alternatiw koridorlar boýunça işini güýçlendirdi. Bu etapda iň görnükli başlangyçlardan biri Yragyň ýolbaşçylygyndaky Ösüş ýoly taslamasy boldy. Basradaky Uly Faw portuny gönüden-göni Türkiýäniň üsti bilen Europeanewropanyň demirýol we ýol ulgamyna birleşdirmegi maksat edinýän bu ägirt uly taslama, global logistika akymynyň Ysraýylyň çäginde durman Ortaýer deňzine ýetmegini üpjün edýär.

Haýfa porty şowsuz boldy we Eýranyň howpy alternatiwalary zerur edýär

Ysraýylyň logistika merkezine öwrülmegine iň uly tehniki päsgelçilikleriň biri infrastrukturanyň ýoklugydyr. Derňew, Ysraýylyň iň möhüm porty bolan Haýfanyň ýyllyk konteýner işleýiş kuwwatynyň bary-ýogy 1,5 million TEU bolandygyny we bu göwrümiň Aýlagdan Europeewropa akjak ägirt uly söwda gatnawyny üpjün etmek üçin ýeterlik däldigini nygtaýar. Mundan başga-da, portlaryň we energiýa infrastrukturasynyň sebitdäki dartgynlylyk sebäpli raketalaryň we uçarmansyz howa ulaglarynyň nyşanyna öwrülendigi halkara maýadarlarynyň ynamyny doly sarsdyrdy. Bulardan başga-da, Hormuz bogazynda Eýrandan ýüze çykyp biljek krizisleriň energiýa üpjünçiligine we umumy söwdasyna howp salmagy, BAE we Saud Arabystany ýaly Aýlag ýurtlaryny howpsuz gury ýer ugurlaryna we Türkiýe ýaly alternatiw turbageçiriji taslamalaryna ýüz tutmaga mejbur edýär.