Hormuz bogazynda biologiki çozuş duýduryşy: 1500 boş gämi global ekosistema howp salýar

Hormuz bogazynda geosyýasy we amaly ösüşler sebäpli uzak wagtlap hereketsiz garaşýan 1500-den gowrak äpet söwda gämisi, diňe bir global söwda liniýalaryny ýapman, eýsem dünýäniň deňiz ekosistemalary üçin yzyna dolanyp bolmajak ekologiki betbagtçylygy hem ýakýar. Abraýly ylmy journalurnalda çap edilen "Biologiki çakylyklar" atly täze gözleg, bu ägirt uly flotuň bedeninde mikroorganizmleriň, suwotularyň we oňurgasyz haýwanlaryň toplanmagynyň "biofulýasiýa" howpunyň dünýä derejesinde biologiki çozuşa sebäp bolup biljekdigini ýüze çykardy.

Gözleg maglumatlaryna görä, 28-nji fewralda Hormuz bogazy nawigasiýa üçin ýapylandan soň, 1500-den gowrak iri tonnalyk söwda gämisi Pars aýlagynyň we Oman aýlagynyň suwlarynda labyrda durmaly boldy. Uzak wagtlap ýyly deňiz suwlarynda hereketsiz galan bu gämiler emeli gaýalara öwrülýär we dürli geografiýalardan gelýän invaziv deňiz jandarlary üçin köpelýär we ýaýraýar.

Hormuz bogazyndaky "Iň erbet waka": Näme üçin indi?

ABŞ-nyň Merilend uniwersitetiniň professory Mario Tamburri, gözlegiň esasy awtory, häzirki ýagdaýy geçmişde gämi garaşmak krizisinden tapawutlandyrýan örän möhüm elementleriň bardygyny nygtaýar. Tamburri, ýüzbe-ýüz bolýan ýagdaýymyzy deňiz ekosistemasy üçin "iň erbet ýagdaý" hökmünde häsiýetlendirýär.

Professor Tamburri biosfera howpsuzlygy töwekgelçiliginiň näme üçin aşakdaky sözler bilen düşündirilýändigini şeýle düşündirýär: "Birinji esasy faktor, sebitde bütinleý durnuksyz galan gämileriň köp mukdary we ululygydyr. Ikinji we iň möhüm faktor, bu garaşyş döwri deňiz jandarlarynyň köpelmegi we ösüş siklleriniň iň ýokary derejesine ýeten wagtydyr."

Tamburri, Aýlag sebtindäki ýerli deňiz jandarlarynyň aşa ýokary temperatura we güýçli duzlulyk ýaly ekologiki şertlere uýgunlaşmak üçin adatdan daşary ukybynyň bardygyny aýdýar we bu çydamly görnüşleriň gämi gämilerindäki beýleki ummanlara äkidilende has aňsat gidýän sebitlerine hüjüm edip biljekdigini aýdýar. Gözlegleriň görkezişi ýaly, suwuň aşagyndaky arassa gämi ýüzleri bioakkumulýasiýa fazasyna bary-ýogy 10 günde girýär; Eger hereketsizlik möhleti 18-30 günden geçse, bu professional gatyşmagyň zerurdygyny görkezýär.

Aziýanyň ýaşyl midiýasynyň mysaly: howp astyndaky ekosistema we ykdysadyýet

Haýsy invaziv görnüşleriň haýsy sebitde deňiz ulaglary arkaly näçe zyýan ýetirjekdigini çaklamak kyn bolsa-da, öňki mysallar howpuň derejesini görkezýär. Professor Tamburri, bu ýagdaýyň iň anyk mysaly hökmünde Pars aýlagyndan gelip çykýan Aziýanyň ýaşyl midiýasy sebäpli ýüze çykan global weýrançylygy mysal getirýär.

Aziýanyň ýaşyl midiýasynyň gämiler bilen Florida, Karib deňzine, Awstraliýa we Günorta Amerikanyň kenarlaryna äkidilendigini ýatladýan Tamburri, bu çozuş görnüşiniň täze mesgen tutan ekosistemalarda ýerli deňiz jandarlarynyň ýok bolmagyna howp salýandygyny aýdýar. Görnüşleriň ykdysady zyýany diňe bir ekologiki deňagramlylygy bozmaýar; Kenarýaka elektrik stansiýalarynyň we süýji suw öndürýän süýjediji desgalaryň möhüm turbageçirijilerini ýapmak bilen senagat taýdan millionlarça dollar zyýan ýetirýär. Bioakkumulýasiýa arkaly geçirilýän parazitler we patogenler, dünýädäki balykçylyk pudagyna we ýokary söwda gymmaty bolan ýerli deňiz jandarlaryna gönüden-göni howp salýar.

"ersokarky ýaýlym" gämileri we global portlarda esasy töwekgelçilik

Gözleg, Hormuz bogazyndan dünýäniň ilkinji duralgalaryna çykjak gämileriň invaziv görnüşleri täze geografiýalara daşamakda "biologiki çozuş super ýaýradyjylary" bolup hyzmat etjekdigini nygtaýar. Bu nukdaýnazardan, gysga aralyk ugurlary we şuňa meňzeş howa aýratynlyklary bolan portlar iň uly töwekgelçilik toparyny emele getirýär.

professor Tamburri; Jeddah, Mumbay, Kolombo, Singapur, Aleksandriýa, Piraus, Algeciras we Rotterdam ýaly dünýäniň iň uly üstaşyr portlarynyň howp astyndadygyny aýtdy. Bu portlaryň nyşana hökmünde saýlanmagynyň sebäbi Aýlag sebtinden bu ýerlere syýahatyň birneme gysga bolmagy we maksatly portlardaky suwuň temperaturasy we duzlulyk derejesi Aýlag bilen meňzeş bolmagydyr. Bu meňzeşlik, täze porta ýetenlerinde uýgunlaşma kynçylyklaryny başdan geçirmän, gäminiň gämisinde invaziv jandarlaryň çalt köpelmegine ýol açýar.

Hünärmenler bu global howpuň öňüni almak üçin Aýlagdan çykmazdan ozal gämileriň gämilerini doly arassalamagy teklip edýärler. Şeýle-de bolsa, sebitdäki gämi abatlaýyş kärhanasynyň we arassalaýyş infrastrukturasynyň bu intensiwligi kanagatlandyryp bilmeýändigi we howpsuzlyk sebäpli gämileri sebitden çalt ewakuasiýa etmek islegi bu çözgüdi mümkin däl edýär. Şol sebäpli alymlar maksatly portlarda gyssagly "irki duýduryş we çalt jogap" ulgamlaryny döretmegi maslahat berýärler.

Gämi gämilerini arassalamak we biosfera howpsuzlygy ülňüleri üçin täze deňiz kadalarynyň Halkara Deňiz Guramasy (IMO) tarapyndan işlenip düzülýändigini aýdýan professor Tamburri, bu düzgünleriň dünýä derejesinde güýje girmegi üçin birnäçe ýyl gerek boljakdygyny, emma halkara jemgyýetçiliginiň şu gün Hormuzdaky ýaly duýdansyz we uly krizislere düýbünden taýyn däldigini aýtdy.