Kraxmal esasly şeker howpy: Prof. Dr. Düwnük we semizlik barada duýduryş

Bahasy artykmaçlygy we ýaramlylyk möhleti sebäpli azyk senagatynda giňden ulanylýan krahmal esasly şeker (SBS) adam saglygyna howp salmagyny dowam etdirýär. Prof. Dr. hanlhan Satman bu meselede möhüm sözler bilen çykyş edip, glýukozanyň we fruktozanyň tebigatda tapylan ýönekeý şekerdigini, ýöne senagat önümçiliginiň adam alyş-çalşyna zyýanly täsir edýändigini aýtdy. Stol şekeriniň (sukrozanyň) ýarym glýukozadan we fruktozadan ybaratdygyny mälim eden Satman, mekgejöweniň esasan krahmal şekerini öndürmekde çig mal hökmünde ulanylýandygyny we bugdaý, kartoşka, tüwi we kassawa (kassava) ýaly çeşmelerden hem alyp boljakdygyny aýtdy.

Çalt siňdiriş we ýagly bagyr: NBS-iň bedene weýran ediji täsiri

Prof. biohimiki nukdaýnazardan seredilende, stol şekeriniň we krahmal esasly şekeriň kaloriýa bahalarynyň birmeňzeşdigini we 1 gramyň 4 kilokaloriýa energiýa berýändigini mälim etdi. Doktor İlhan Satman hakyky howpuň siňdiriş derejesinde we fruktoza derejesinde gizlenendigini aýtdy. Satman, adaty stol şekeri iýilende, glýukozanyň we fruktozanyň bölünip çykmagy we gana garylmagy üçin belli bir iýmit siňdiriş prosesiniň zerurdygyny, munuň bolsa ganyň şekeriniň birden ýokarlanmagynyň öňüni alýandygyny aýtdy we krahmal esasly şekerlerde glýukozanyň derejesiniň bu prosese zerurlyk bolmazdan tiz derejesine ýetýändigini aýtdy.

Satman meşhur içgileriň, esasanam ýokary fruktoza mekgejöwen siropyny öz içine alýan içgileriň garaşylýandan has köp fruktoza bardygyny belläp, fruktoza aşa köp sarp edilmegi bagryň insuline duýgurlygyny peseldýändigini aýtdy. Satman, bu ýagdaýyň ýagly bagyr, insuline garşylyk we 2-nji görnüşli süýji keseli ýaly dowamly metabolik kesellere ýol açýandygyny nygtaýar; Şekeriň aşa köp sarp edilmeginiň depressiýa, ýürek-damar keselleri, gipertoniýa, semizlik, metabolik sindrom we diş kariesi bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny ýatladyp, halkara saglygy goraýyş edaralarynyň şekeriň mugt sarp edilmegini çäklendirmek baradaky çagyryşlaryny goldady.

Rak öýjükleriniň ýangyjy: fruktoza we gaýtadan işlenen iýmitiň howpy

Prof. Doktor İlhan Satman krahmal esasly şekeriň rak keseliniň ösmegindäki roly baradaky ylmy gözleglere salgylanyp, fruktozanyň käbir çişleriň ösmeginde ýangyç bolup durýandygyny aýtdy. Fruktoza köp mukdarda sarp edilmegi, esasanam döş ýag dokumalarynda metabolik üýtgemeleri döredip, döş mäziniň döremek howpuny ýokarlandyryp biljekdigini mälim eden Satman, fruktoza aşa köp kabul edilmegi bilen aşgazan asty mäziniň arasynda berk baglanyşyk döredýän gözlegleriň bardygyny düşündirdi.

Artykmaç gaýtadan işlenen iýmitleriň sarp edilmegi bilen semizlik bilen baglanyşykly rak keselleriniň arasynda gönüden-göni baglanyşygyň bardygyny aýdyp, Satman: "Gaýtadan işlenen iýmitlerdäki goşmaça şeker, saglyksyz ýaglar we himiki goşundylar metabolik we endokrin ulgamynyň işleýşini bozýar, içegäniň mikrobiome deňsizligine sebäp bolýar. Bu düwnük keseliniň döremek howpuny ep-esli ýokarlandyrýar." Satman, NBS azyk senagatynyň gaplanan önümlerden başlap, çörek önümlerine çenli hemme ýerde ulanylýandygyny, sebäbi suwuk görnüşde, durnukly gurluşda we tygşytlydygyny we bu şekerleriň "bigünä" ýa-da "ygtybarly" görnüşiniň ýokdugyny aýtdy.

Çagalar we çagalar üçin uly töwekgelçilik: NSC kwotasy Türkiýede 2,5 göterime çenli azaldy

Aýratyn hem duýgur toparlaryň şeker sarp edilmeginden doly gaça durmalydygyny belläp, professor doktor anhan Satman duýduryş berdi: "agehli ýaş toparlaryndaky adamlar, esasanam 2 ýaşa çenli bäbekler, çagalar we metabolik keseller töwekgelçiligi bolan adamlar hökman krahmal esasly şekerden uzak durmalydyrlar. Çagalara ömrüniň ilkinji 2 ýylynda goşmaça şeker berilmeli däldir." Türk jemgyýetinde semizlik, ýagly bagyr we 2-nji görnüşli süýji keseliniň derejesiniň gaty ýokarydygyny ýatladýan Satman, NBS sarp etmeginiň çagalarda dowamly keselleriň döremek howpuny azaldýandygyny we süýji keselinde şeker gözegçiliginiň mümkin däldigini aýtdy.

Bütin dünýäde SBS-ni ulanmaga garşy kwotalaryň bardygyny görkezip, Satman Türkiýedäki kanuny düzgünler barada aşakdaky maglumatlary berdi: "2001-nji ýyldan bäri Türkiýede şeker we krahmal esasly şeker önümçiligi çäklendirildi. Ilkibaşda 10 göterim bolan krahmal esasly şeker kwotasy 2018-nji ýylda 5 göterime çenli azaldy we 2024-nji ýyla çenli 2,5 göterime çenli azaldy.” Satman, şeýle hem Azyk we oba hojalygy guramasynyň (FAO) maglumatlaryna görä geçirilen we 43 ýurdy öz içine alýan gözlegde Europeewropada fruktoza mekgejöwen siropyny iň köp sarp edýän 5 ýurduň degişlilikde Wengriýa, Slowakiýa, Bolgariýa, Belgiýa we Türkiýe bolandygyny mälim etdi.

Sarp edijileriň saglygyny goramak üçin Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) ülňülerine laýyk gelýän aç-açan bellik ulgamynyň ornaşdyrylmagyny goldaýan Satman, önüm paketlerinde ulanylýan şekeriň görnüşleriniň mukdaryna görä "ingredientler" bölüminde aç-açan atlary bilen ýazylmalydygyny we "şekersiz" ýa-da "goşmaça şeker ýok" deklarasiýalarynyň berk gözegçilikde saklanmalydygyny aýtdy.