Ministr Kurum: Çydamly şäherler her jemgyýetiň hukugy

Birleşen Milletler Guramasynyň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly Konwensiýasynyň Taraplaryň 31-nji konferensiýasy (COP31) 2026-njy ýylyň 12-nji noýabrynda "Çydamly şäherler we gurlan daşky gurşaw" mowzugy bilen 4-nji gününe girdi. Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministri we COP31-iň prezidenti Murat Kurum, BMG-nyň Habitat ýerine ýetiriji müdiri Anaklaudia Rossbach bilen bilelikde gurnalan "Şäher durnuklylygy, howanyň üýtgemegine uýgunlaşma we howanyň hereketleri liderleri" çäresine gatnaşdy we şäherleri howanyň üýtgemeginden goramagyň global borjydygyny aýtdy.

Howanyň üýtgemegine garşy göreşmekde şäherleriň roly nähili?

Ministr Murat Kurum suw joşmalarynyň, gurakçylygyň we aşa yssy howanyň ýaşaýyş we adam saglygyna gönüden-göni howp salýandygyny aýtdy we howanyň uýgunlaşmagyny ösüş syýasatlarynyň merkezinde goýmalydygyny aýtdy. Bu edara: "COP31-iň prezidentligi hökmünde biziň maksadymyz düşnükli: umumy erkini meýdançada netijelere öwürýän netijelere öwürmek" we merkezi we ýerli hökümetleriň durnukly şäherleri döretmekde şol bir ugurda hereket etmeginiň ähmiýetine ünsi çekdi.

Türkiýäniň betbagtçylykdan soňky dikeldiş tejribesi nähili emele geldi?

Türkiýe 6-njy fewralda bolan ýer titremelerinden alnan sapaklar bilen "Asyryň gurluşyk kampaniýasyny" amala aşyrýandygyny mälim eden edara, gysga wagtyň içinde 455 müň ýaşaýyş jaýyny, oba jaýlaryny we iş ýerlerini tamamlandyklaryny we gowşurandygyny habar berdi. Hataýda başlanan "Çydamly şäherler" ýygnaklary bilen betbagtçylyk töwekgelçiligini, energiýa netijeliligini we umuman infrastrukturany çözendiklerini bellän Kurum, bu tejribäniň dünýä üçin görelde döredendigini aýtdy.

COP31 sammitiniň çäginde geçirilen sessiýalarda milli uýgunlaşma meýilnamalarynyň durmuşa geçirilmegi, ýerli hökümetleriň howanyň maliýeleşdirilmegine elýeterliligi we howanyň durnukly infrastruktura taslamalary jikme-jik ara alnyp maslahatlaşyldy. Ministr Kurum şu wagta çenli TOKİ arkaly 1 million 750 müň sosial jaýyň öndürilendigini we 81 welaýatda 500 müň täze ýaşaýyş jaýy üçin işiň dowam edýändigini ýatlatdy we kärende sosial ýaşaýyş jaý modeliniň Stambulda hem durmuşa geçirilendigini aýtdy.

Howanyň üýtgemegine garşy göreşde maliýeleşdirmegiň zerurlygyna ünsi çeken Murat Kurum, sentýabr aýynda Nýu-Yorkorkda başlanan Durnukly şäher durnuklylygyny maliýeleşdirmek mehanizmi (SURFF) bilen şäherleriň maýa goýum taslamalaryna elýeterliliginiň ýeňilleşdiriljekdigini habar berdi. Türkiýäniň gaýtadan dikeldiş tejribesini halkara arenasynda paýlaşmaga taýýardygyny gaýtalap, ygtybarly we çydamly şäherleriň artykmaçlyk däldigini, her jemgyýetiň hukugydygyny aýtdy we sammite gatnaşyjylary umumy jogapkärçiligi öz üstüne almaga çagyrdy.

Howanyň üýtgemegine uýgunlaşmakdan täze döwür başlaýarmy?

Türkiýanyň “Zol galyndylary” we betbagtçylykdan soňky gurluşyk işlerinde durmuşa geçirilýän energiýa tygşytly ýaşaýyş jaý modelleri dünýä derejesinde standart bolmak mümkinçiligine eýe. Ministr Kurumyň belleýşi ýaly, ýerli hökümetleriň tehniki kuwwatyny ýokarlandyrmak we maliýeleşdiriş mehanizmlerini (SURFF) işlemek geljekdäki betbagtçylyk töwekgelçiligini azaltmak üçin möhüm ädim hökmünde tapawutlanýar.

Maliýeleşdirmegiň modelleri ýerli hökümetlere nähili täsir edip biler?

Halkara maliýe guramalarynyň uýgunlaşma maýa goýumlaryna has köp üns bermegi, esasanam kiçi we orta şäherlerde infrastruktura taslamalaryny çaltlaşdyryp biler. Bu, ýerli hökümetleriň howanyň üýtgemegine garşy has gowy taýýarlanmagyny üpjün etse-de, ýaşaýyş jaý taslamalarynda energiýa netijeliligini we howanyň amatly materiallaryny giňden ulanmagyna goşant goşup biler.