Ministr Kurum: Şäher meýilleşdiriş tejribämizi paýlaşmaga taýýar

COP31 prezidenti we daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministri Murat Kurum, Antalýada geçirilen "Şäher durnuklylygy, howanyň üýtgemegine uýgunlaşma we howanyň hereket liderleri çäresi" çäginde eden çykyşynda howanyň üýtgemeginiň ýaşaýyş jaýyna, önümçilige we saglyga abanýan howplaryna ünsi çekdi. Howa uýgunlaşmasyny ösüş syýasatlarynyň merkezinde goýýandyklaryny mälim eden häkimýet, merkezi we ýerli hökümetleriň durnukly şäherleri döretmek üçin hyzmatdaşlykda hereket etmelidigini aýtdy.

Türkiýe betbagtçylykdan soňky döwürde nähili tejribe gazandy?

Türkiýe, 2023-nji ýylyň 6-njy fewralynda bolup geçen Kahramanmaraş merkezindäki ýer titremeler bilen uly synagdan geçendigini ýatladýan ministr Kurum, 11 welaýatda 11 million adamyň täsir eden sebitinde geçirilen "asyryň gurluşyk kampaniýasynyň" çäginde 455 müň ýaşaýyş jaýynyň, oba jaýlarynyň we iş ýerleriniň gysga wagtyň içinde 455 müň ýaşaýyş jaýynyň, oba jaýlarynyň we iş ýerleriniň tamamlanandygyny we hukuk eýelerine gowşurylandygyny habar berdi. Gurluşyk işlerinde energiýa netijeliliginiň, galyndylaryň nol ýerine ýetirilişiniň we howanyň amatly materiallarynyň ulanylandygyny mälim eden edara, bu işleriň diňe bir ýaşaýyş jaýyny däl, eýsem infrastrukturany we jemgyýetçilik durmuşyny hem öz içine alýan bitewi çemeleşme bilen amala aşyrylandygyny mälim etdi.

Howanyň üýtgemegine garşy göreşde maliýeleşdirme nähili üpjün edilmeli?

Uýgunlaşmagy maliýeleşdirmegiň ýeterlik, öňünden aýdyp boljak we elýeterli bolmalydygyny belläp, Murat Kurum esasanam kiçi we orta şäherleriň tehniki maglumatlara we taslama goldawyna mätäçdigini aýtdy. Şu nukdaýnazardan sentýabr aýynda Nýu-Yorkorkda işe girizilen Durnukly şäher durnuklylygyny maliýeleşdirmek mehanizmine (SURFF) degip geçip, edara ILBANK, BMG-Habitat we Bütindünýä banky bilen hyzmatdaşlykda şäherleriň ileri tutulýan zerurlyklaryny maýa goýum taslamalaryna öwürmegi maksat edinýändiklerini mälim etdi.

2026-njy ýylyň 12-nji noýabrynda Antalýada geçirilen çärede ministr Murat Kurum Türkiýäniň TOKİ kömegi bilen şu wagta çenli 1 million 750 müň öý öndürendigini we 81 welaýatda 500 müň täze ýaşaýyş jaý taslamasynyň üstünde işleýändigini ýatlatdy we howpsuz we durnukly şäherleriň artykmaçlyk däldigini, her jemgyýetiň hukugydygyny aýtdy.

Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministrligi tarapyndan amala aşyrylan bu amal, howanyň üýtgemegine çydamly şäherleşme modellerini halkara platformalarynda paýlaşmagy we maliýe mehanizmlerini ýerli dolandyryş edaralaryna has elýeterli etmegi maksat edinýär. Degişli guramalar we ýerli hökümetler bu maliýeleşdiriş modelleri bilen betbagtçylyk töwekgelçiligini azaltmak üçin öz taslamalaryny durmuşa geçirip bilerler.

Betbagtçylykdan soňky rekonstruksiýa dünýä üçin görelde bolup bilermi?

earthquakeer titremesi zonasynda durmuşa geçirilýän Türkiýe çalt we toplumlaýyn ýaşaýyş jaý önümçiligi modeli, howanyň amatly we energiýa tygşytly gurluşyk standartlary bilen dünýä derejesinde görelde görkezýär. Bu tejribe, uzak möhletleýin çydamlylyk üçin betbagtçylykdan soňky dikeldiş işinde merkezi we ýerli hökümetleriň utgaşdyrylmagynyň nähili aýgytlydygyny görkezýär.

Täze maliýeleşdiriş mehanizmleri şäherlere nähili täsir edip biler?

SURFF ýaly täze maliýeleşdiriş mehanizmleriniň ornaşdyrylmagy kiçi we orta göwrümli häkimliklere, esasanam serişdeleri çäklendirilen şäherlere howanyň uýgunlaşma taslamalaryny has çalt durmuşa geçirip biler. Bu, ýerli derejede energiýa tygşytlylygy we suw dolandyryşy ýaly ugurlarda görnetin gowulaşmalara sebäp bolup biler.