Taksilerde we söwdalarda komissiýa oýnuna kanuny päsgelçilik: Adalatsyz kart tapawudy ýitdi!

Gündelik durmuşyň aýrylmaz bölegine öwrülen kredit kartoçkasy, sarp edijileri we söwdagärleri biri-birine garşy goýýan çynlakaý krizis nokadyna öwrüldi. Söwda etmekden taksilere münmek ýaly köp ugurda, sarp edijiler kanuny bolmasa-da, "kartoçka tapawudy" ady bilen 12 göterime çenli goşmaça töleg alynýar. Raýatlar bu adalatsyz tejribä garşy çyksa-da, söwdagärler bank komissiýasynyň ýokary göterimlerinden we uzak möhletleýin döwürlerinden zeýrenýärler. Söwda durmuşynda bu düwünleri çözmek we tertipsiz amallaryň öňüni almak üçin hukuk mehanizmleri güýje girýär.

Agyr hukuk sanksiýalary aşa komissiýanyň talaplaryna gelýär

Kredit kartoçkasynda we debet kartoçkasyndaky töleglerde aşa tapawutlary talap edýän kärhanalara gaty agyr jeza garaşýar. Kanunçylyga görä, kartoçka bilen tölänligi üçin sarp edijiden goşmaça töleg almak düýbünden gadagan edilýär. Bu düzgüni bozan agza kärhanalaryň banklar bilen baglaşan şertnamalary derrew ýatyrylar. Mundan başga-da, bu kärhanalar ýatyrylan gününden başlap islendik bank ýa-da töleg edarasy bilen täze şertnama baglaşyp bilmezler. Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Bankynyň (CBRT) düzgünlerine laýyklykda, 2026-njy ýylyň maý aýyna çenli kredit kartoçkasy arkaly amala aşyrylan nagt amallar üçin iň ýokary komissiýa stawkasy, debet kartoçkalary üçin 3,56 göterim we 1,04 göterim bilen çäklenýär. Banklar täjirçilik şertnamalaryna laýyklykda bu nyrhlardan pes hyzmatlary berip bilerler, ýöne söwdagärleriň bu çykdajylary göni müşderä geçirmäge hukugy ýok.

10 müň Lira söwdasynda gizlin girdeji: boşluk aýdyň boldy

Ulgamdaky iň uly mesele, banklaryň kärhanalardan aýyrýan hakyky komissiýa nyrhlary bilen söwdagärleriň müşderilerinden talap edýän tapawudynyň arasyndaky uly boşlukdan gelip çykýar. Mysal üçin, 10 müň lira satyn almak üçin, bankyň ulanjak iň ýokary mukdary 3,56 göterim, 356 lira gabat gelýär. Şeýle-de bolsa, käbir kärhanalar müşderiden 10 göterim kartoçkany talap edip, hasaby 1000 lira artdyrýarlar. Bu nyrh 12 göterime çenli ýokarlananda, sarp edijiniň jübüsinden goşmaça 1200 lira çykýar. Senagat wekilleri söwdagärleriň önümiň ýa-da hyzmatyň bellik bahasynda çykdajylaryň ýokarlanmagyny görkezip biljekdigini, ýöne töleg usulyna baglylykda goşmaça şahsy çykdajylary tölemek kanuny taýdan mümkin däldigini bellediler.

Taksilerdäki "POS enjamy döwüldi" bahana taryh bolýar

"Teňňe ýok", "POS enjamy kabul etmeýär" ýa-da taksilerde ýygy-ýygydan başdan geçirilýän "kartoçka bilen töleseňiz komissiýa alaryn" döwrüni düýbünden ýok etjek täze ulgam üçin hasaplaşyk başlandy. Salgyt amallary kanunynyň 2026-njy ýylyň 13-nji fewralynda çap edilen umumy habarnamasyna laýyklykda taksiler taksimetr bilen birleşdirilen “Taksi maliýe enjamyny” ulanmalydy. Bu integrasiýa netijesinde taksimetrde ýazylan mukdar awtomatiki usulda enjama geçiriler, sürüjiniň mukdaryna el bilen girmeginiň öňüni alar we ähli syýahat maglumatlary awtomatiki usulda ýazylar we derrew kwitansiýa ýa-da elektron resminama öndüriler. Taksi sürüjileri, bu enjamy guranyňyzdan soň 15 günüň içinde azyndan bir bank bilen şertnama baglaşyp, kartoçkany tölemegi talap ederler. Öň 2026-njy ýylyň 1-nji sentýabry diýlip yglan edilen bar bolan taksileriň möhleti, girdeji administrasiýasy (GİB) tarapyndan çykarylan iň soňky düzgün bilen 2026-njy ýylyň 16-njy noýabryna çenli uzaldyldy.

Sarp edijiler Arbitra Committee komitetine ýüz tutup

Sarp edijiler konfederasiýasynyň prezidenti Aýdyn Ağağlu "hyzmat tölegi" ýa-da kartoçka tölegleri üçin şuňa meňzeş atlar bilen alynýan goşmaça tölegleriň düýbünden bikanundygyny aýtdy. Ağaoğlu raýatlara komissiýalaryň girizilmezligi barada duýduryş berip, kanuny hukuk gözlemegiň usullaryny görkezdi: "Bu tapawudy tölemeli sarp edijiler, kwitansiýalary ýa-da hasap-fakturalary bilen Sarp ediji Arbitra Committee Geňeşlerine ýüz tutup, kanuny göterim bilen tölän mukdaryny yzyna alyp bilerler."

Söwdaçynyň sebäbi: Commissionokary komissiýalar we giç ýygnamak döwürleri

Söwdagärler, banklar tarapyndan ulanylýan POS çykdajylarynyň durnuksyz derejä ýetendigini öňe sürýärler. TESK-nyň başlygy Bendewi Palandöken bu meselä baha berip, bank pudagyna çagyryş edip: "cardokary komissiýalardan başga-da, kartoçkalary satmak üçin 40-45 günden soň hasabyňyza pul geçirilmegi söwdagärleriň iş kapitalyny ýitirýär. Kiçi kärhanalar eýýäm pes girdeji bilen ýaşamaga synanyşýarlar. Bank söwdagärleriniň we banklaryň derejesiniň peselmegini talap edýär" banklar.