Tygşytlaýyş maliýeleşdiriş ulgamynda täze döwür: Düzgünler 2026-njy ýylyň 1-nji oktýabryndan düýbünden üýtgeýär

Jaýy, iş ýerini ýa-da awtoulagyna eýeçilik etmek isleýänler, bank karzyny ulanmazdan, göterimsiz we diňe hyzmat tölegini töleýän tygşytlaýyş maliýe pudagynda uly üýtgeşiklik gelýär. Bank düzgünleşdiriş we gözegçilik gullugy (BRSA) tarapyndan taýýarlanan täze düzgünnamanyň çäginde ulgamyň işleýşi bilen baglanyşykly düzgünler 2026-njy ýylyň 1-nji oktýabryndan düýpgöter üýtgeýär. Bu täze döwür bilen şertnama çäklerinden başlap, maliýeleşdiriş çäklerine çenli, köp mukdarda amallara çenli möhüm düzgünler durmuşa geçiriler.

Işjeň şertnamalaryň sany we täze maliýeleşdiriş çäkleri

Täze döwürde, aýry-aýry töwekgelçilikleri dolandyrmak üçin, adamyň şol bir wagtyň özünde baglaşyp biljek işjeň şertnamalarynyň sanyna çäk goýulýar. 2026-njy ýylyň 1-nji oktýabryndan başlap, gatnaşyjy iň köp ulag serişdesini maliýeleşdirmek şertnamasyna gol çekip biler. Bir adam üçin birden köp ulag şertnamasy baglaşylmaz. Residentialaşaýyş jaýy ýa-da üçekdäki iş şertnamalarynda şuňa meňzeş çäklendirme ulanylar we bir adam üçin işjeň şertnamalaryň umumy sany iň köp iki bilen çäklener. Bu iki şertnama hukugy, ulagy we ýaşaýyş jaýyny ýa-da işini maliýeleşdirmekden ybarat bolup biler.

Düzgünnama bilen ýokary çäkleri maliýeleşdirmek hem täzelendi. Awtoulag serişdelerini maliýeleşdirmegiň iň ýokary mukdary 6 million 250 müň lira çenli ýokarlandyrylan bolsa-da, ýaşaýyş jaýlaryny ýa-da üçekli iş ýerlerini maliýeleşdirmegiň iň ýokary çägi 62 million 500 müň lira diýip üýtgedildi. Bir adam ýa-da şol bir töwekgelçilik toparyndaky adamlar üçin baglaşylan şertnamalaryň umumy mukdary 62 million 500 müň liradan geçmez.

Tygşytly howuzdaky serişdeler ygtybarly

Maliýe guramalary birleşiginiň prezidentine iberilen görkezmä laýyklykda, kompaniýalaryň tygşytlaýyş gaznalarynda we öz hasaplarynda toplanan serişdeleri ulanyp boljak ugurlaryna anyk çäklendirmeler girizildi. Düzgünnamanyň esasy maksady, ýygnan çeşmeleriň ýokary töwekgelçilikli maliýe gurallaryna gönükdirilmeginiň öňüni almak we zerur wagtynda çalt nagt görnüşine öwrülip bilýän pes töwekgelçilikli ýerlerde saklanmagyny üpjün etmek.

Şoňa görä-de, tygşytlaýyş maliýe kompaniýalary ýygnan emläklerini diňe türk lira bilen kesgitlenen ýörite häzirki ýa-da gatnaşmak banklarynda, Gazna we Maliýe ministrligi tarapyndan çykarylan altyn däl türk lirasy içerki kärende şahadatnamalaryna ýa-da töwekgelçilik bahasy bolan türk lirasynda berlen maýa goýum gaznalaryna goýup bilerler. Gündelik yzyna gaýtarylmaýan galyndy, geçen aýyň ahyryna hasaplanan kompaniýanyň tygşytlaýyş gaznasynyň müňden 2-den geçmeli däldir. Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Banky (CBRT) EFT ulgamy ýapylandan soň howuza girýän pul ertesi gün hasaplamasyna goşular.

Amokary mukdarda şertnama çäkleri we ulgam işleýiş dinamikasy

Düzgünnamanyň çäginde "ýokary mukdar" hasaplanýan şertnamanyň çäkleri hem ýokarlandyryldy. Ulagda we şuňa meňzeş şertnamalarda "ýokary mukdar" hasaplanylýan çäk 2 million 509 müň 800 liradan 5 million lira çenli ýokarlandyrylan bolsa-da, ýaşaýyş jaý we iş ýerlerini maliýeleşdirmekdäki bu çäk 6 million 274 müň 500 liradan 12 million 500 müň lira çenli ýokarlandy. Şol döwürde baglaşylan ýokary mukdarda şertnamalaryň umumy mukdary degişli döwürde gol çekilen şertnamalaryň umumy mukdarynyň 5 göteriminden ýokary bolup bilmez. Şeýle-de bolsa, 2025-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan soň işe başlan täze kompaniýalara amatlylyk üçin ýuwaş-ýuwaşdan geçiş hukugy berildi. Bu täze kompaniýalar üçin 2027-nji ýylyň 30-njy iýunyna çenli 15 göterim, 2027-nji ýylyň 1-nji iýulyndan 31-nji dekabry aralygynda 10 göterim bolar.

Ulgam, adatça, maliýeleşdirmegiň mukdaryndan takmynan 7 göterim hyzmat tölegini talap edýär. Mysal üçin, 1 million lira bahasy bolan awtoulagy maliýeleşdirmek üçin, gatnaşyjy takmynan 70 müň lira hyzmat tölegini töläp, ulgama goşulýar. Ulagy almak üçin, umumy maliýeleşdirmegiň 45 göterimini düzýän 450 müň lira tölenmeli. Bu mukdar 6 aýyň içinde tamamlansa, galan 550 müň lira kompaniýa tarapyndan tölener. Tölemek ukybyna baglylykda bu 45 göterim dilim 24, 36 ýa-da has uzyn möhletlere çenli uzaldylyp bilner.

Awtoulag satyn almak üçin 60 aýa çenli we öý satyn almak üçin 120 aýa çenli kämillik möhletleri hödürlenýär. Mysal üçin, 1 million lira bahasy bolan ulag üçin, 12 aýlyk möhletli meýilnamada her aýda töleg tölemezden takmynan 83 müň 333 lira bolar, ulag 6-njy aýda eltilip bilner. Kämillik möhleti 60 aýa çenli uzaldylanda, aýlyk tölegler takmynan 16 müň 666 lira çenli azalýar, eltip bermek diňe 27-nji aýda bolýar. Uzak möhletli we arzan tölegsiz töleg meýilnamalarynda inflýasiýa we ulagyň bahasynyň ýokarlanmagy töwekgelçiligi barlygy sebäpli, gowşuryş möhletini öňe sürmek üçin 45 göterim çäkden çalt geçmek maslahat berilýär. Gatnaşýan banklardan tapawutlylykda, tygşytlaýyş maliýeleşdiriş kompaniýalarynyň toplanan böleklere hiç hili diwidend tölemeýändigini bellemelidiris.