Konstitusiya Məhkəməsinin Mülkiyyət Hüquqlarının Pozulmasına dair Qərarı: İş Yerləri Önündəki Baryerlərə görə Yenidən Mühakimə

Konstitusiya Məhkəməsi Mardinin Midyat rayonunda ədliyyə binası kimi istifadə edilən binanın qarşısına təhlükəsizlik məqsədilə qoyulan beton maneələrin bitişik dükanların istifadəsinə mane olması səbəbindən mülkiyyət hüquqlarının pozulduğuna qərar verib. 18 may 2026-cı il tarixli qərarda və 2021/22274 saylı ərizədə Nuri Önala məxsus daşınmaz əmlaka girişin məhdudlaşdırılması və bu vəziyyətə görə administrasiyaya dəymiş ziyanın ödənilməməsi qanunsuz hesab edilib.

Müraciətçi Nuri Önal 2016-cı ildə aldığı dükanların önü təhlükəsizlik tədbirləri ilə bağlandıqdan sonra kirayə haqqının itirildiyini bildirərək ona qarşı iddia qaldırıb. İnzibati Məhkəmə əmlakın baryerlərdən əvvəl icarəyə verilmədiyini əsas gətirərək kompensasiya tələbini rədd edib. Bununla belə, Konstitusiya Məhkəməsi administrasiyanın təhlükəsizlik tədbirlərinin qanuni məqsəd daşıdığını qəbul etsə də, bu tədbirin əmlak sahibinin üzərinə qoyduğu hədsiz yükün balanslaşdırılmalı olduğunu vurğulamışdır.

Mardinin Midyat rayonunda baş verən hadisədə məhkəmə binasının ətrafına qoyulan beton maneələrin ərizəçinin dükanlarının ticarət fəaliyyətini qeyri-mümkün etdiyi ekspert rəyləri ilə müəyyən edilib. İnzibati Məhkəmə belə qənaətə gəlib ki, maneələr götürüldükdən sonra da əmlak icarəyə verilmədiyi üçün dəymiş ziyan yekunlaşdırılmayıb. Ali Məhkəmə isə zərərin məbləğinin hesablana bilməsinin kompensasiya öhdəliyi üçün yetərli olduğunu bildirərək, inzibati ədalət mühakiməsi prosesində mülkiyyət hüququnun prosessual təminatlarının kifayət qədər həyata keçirilmədiyini diqqətə çatdırıb.

Konstitusiya Məhkəməsinin bu qərarı bizə xatırladır ki, ictimai təhlükəsizlik məqsədilə həyata keçirilən tədbirlər fiziki şəxslərin mülkiyyət hüquqlarını qeyri-proporsional şəkildə məhdudlaşdırmamalıdır. İnzibati hüquqda “qurbanın bərabərləşdirilməsi” prinsipinə uyğun olaraq, ictimai rifah naminə fərdin vurduğu xüsusi zərərin ödənilməsi demokratik hüquqi dövlətin tələbi hesab olunur. Müvafiq məhkəmə qərarın bildirildiyi andan etibarən yenidən araşdırma aparmaqla pozuntunun nəticələrini aradan qaldırmağa borcludur.

Nə dəyişdi?

• İnzibati məhkəmə orqanlarının mülkiyyət məhdudiyyətlərində “zərər müəyyən edilməmişdir” əsası ilə kompensasiya tələblərini rədd etmə təcrübəsi Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə yoxlanılmışdır.
• Təhlükəsizlik tədbirlərinin əmlak sahiblərinin üzərinə qoyduğu həddindən artıq yükün ictimai maraq və fərdi hüquqlar arasında ədalətli tarazlığın yaradılması ilə kompensasiya edilməlidir.
• İnzibati Məhkəmənin baryerlərin (beton və ya dəmir) mahiyyəti və məhdudlaşdırıcı təsiri ilə bağlı natamam araşdırması mülkiyyət hüququnun pozulması çərçivəsində qiymətləndirilib.

Bu kimə aiddir?

Bu qərar bilavasitə öz əmlakından istifadə edə bilməyən və ya ictimai təhlükəsizlik əsasında görülmüş inzibati tədbirlərə görə kommersiya fəaliyyəti məhdudlaşdırılan daşınmaz əmlak sahiblərinə və bu cür mübahisələrə baxan inzibati məhkəmə orqanlarına aiddir.

Effektivlik

Qərar Konstitusiya Məhkəməsinin 2-ci Seksiyası tərəfindən 18 may 2026-cı il tarixdə verilib və müvafiq inzibati məhkəmədə işin yenidən araşdırılması prosesi başlanacaq.

Nəticə

Konstitusiya Məhkəməsi ictimai təhlükəsizliyin təmin edilməsinin mütləq prioritet olduğunu qəbul etsə də, bu prosesdə şəxslərin mülkiyyət hüquqlarının qeyri-mütənasib şəkildə məhdudlaşdırıla bilməyəcəyini üzə çıxarıb. Aydın oldu ki, administrasiya gördüyü təhlükəsizlik tədbirlərinə görə qiymət kimi əmlak sahibinin üzərinə qoyduğu yükü görməzlikdən gələ bilməz və “zərər müəyyən edilməmişdir” kimi formal əsaslarla kompensasiya məsuliyyətindən yayına bilməz.

Bu nəticə göstərir ki, inzibati hərəkətlərin qanuniliyi təkcə təhlükəsizlik ölçüsü ilə deyil, həm də onların mülkiyyət hüquqlarına təsiri ilə qiymətləndirilməlidir. Cəmiyyətin ümumi təhlükəsizliyi üçün fərdlərin göstərdiyi xüsusi fədakarlıqların qanunun aliliyi prinsipləri çərçivəsində ödənilməli olduğu bir daha qeydə alınıb.

Mümkün təsirlər

Qərarın təhlükəsizlik səbəbi ilə eyni şəkildə mülkiyyət məhdudiyyətlərinə məruz qalan vətəndaşlar tərəfindən açılan işlərdə presedent yaratması gözlənilə bilər. Çox güman ki, inzibati məhkəmələr təhlükəsizlik tədbirlərinin əmlaka iqtisadi təsirlərini gələcəkdə daha ətraflı araşdıracaq və “zərər ehtimalı var” əsası ilə kompensasiya tələblərini rədd etmək meylindən əl çəkəcəklər.

Bundan əlavə, təhlükəsizlik tədbirlərini planlaşdırarkən dövlət qurumlarından ətrafdakı daşınmaz əmlakdan istifadə hüququnu ən az məhdudlaşdıracaq alternativ metodları qiymətləndirməsi və mülkiyyət hüquqlarına hörmət edən yanaşmanın mənimsənilməsi gözlənilə bilər.

Fikirləriniz

İctimai təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün görülən tədbirlərin mülkiyyət hüquqlarını məhdudlaşdırdığı hallarda administrasiyanın kompensasiyaya görə məsuliyyəti barədə nə düşünürsünüz? Təhlükəsizlik və mülkiyyət hüquqları arasında tarazlıq necə qurulmalıdır? Fikirlərinizi şərhlərdə paylaşa bilərsiniz.