Angliýadaky Burnham döwri: Ykdysadyýetde düýpgöter özgerişlik "Mançesterizm" modeli bilen başlaýar

Angliýanyň premýer-ministri bolan Burnham ýurduň ykdysadyýetinde köpden bäri dowam edip gelýän ösüş dinamikasyny düýpgöter üýtgetjek täze döwre gapy açdy. Energetika töleglerine salgyt ýüküni ýeňilleşdirmek, sosial ýaşaýyş jaý maýa goýumlaryny çaltlaşdyrmak, içerki öndürijileri höweslendirmek we ykdysady kararlarda ýerli hökümetleriň agramyny ýokarlandyrmak ýaly strategiki ädimler bilen Iňlis ykdysadyýetine täze ugur bermek maksat edinilýär.

Täze hökümetiň ilkinji anyk çäresi halka eklenç ýüküni azaltmakdy. Şunuň bilen baglylykda, Angliýadaky energiýa töleglerine ulanylýan 5 göterim goşulan baha üçin salgydyň (goşulan baha üçin salgydyň) 1-nji oktýabrdan güýje girjekdigi mälim edildi. Bu ädimiň netijesinde Iňlis maşgalalarynyň ýylda ortaça 45 funt sterling tygşytlamagyna garaşylýar we bu salgyt azaldylmagy umumy inflýasiýa derejesini 0,1 göterim peselder diýlip çaklanylýar.

"Mançesterizm" çemeleşmesi: Ykdysady güýji Londondan sebitlere ýaýratmak

Premýer-ministr Burnham işe başlanda halka eden ilkinji ýüzlenmesinde Iňlis ykdysadyýetiniň gurluş meselelerine ünsi çekdi we öňki syýasatlaryny berk tankytlady. 1980-nji ýyllarda Angliýanyň nädogry ykdysady ýoluna girendigini öňe süren Burnham, syýasy güýjüň aşa merkezleşdirilendigini we ykdysady güýjüň gözegçiliksiz hususylaşdyrylandygyny aýtdy. Stillurduň henizem önümçilik pudagyndan doly dikeldilmändigini mälim eden premýer-ministr, döwlet satyn alyşlaryny içerki pudagy dikeltmek üçin serişde hökmünde ulanjakdyklaryny aýtdy. Şeýle hem Burnham ýakyn aýlarda ýurduň geljegini kesgitlän 10 ýyllyk giňişleýin ösüş meýilnamasyny halk bilen paýlaşjakdygyny mälim etdi.

Bu täze ykdysady gözýetimiň esasy, Burnhamyň Mançesteriň häkimi bolup işlän döwründe üstünlikli durmuşa geçiren "Mançesterizm" diýlip atlandyrylýan ýerli ösüş modelidir. Bu model, ykdysady karar bermek mehanizmlerini paýtagt Londonyň monopoliýasyndan azat etmek we her sebite öz potensialyna laýyk ösüş strategiýalaryny işläp düzmäge mümkinçilik bermek arkaly sebitlere geçirmegi maksat edinýär. "Mançesterizm" pelsepesi, baýlygyň mukdar taýdan däl-de, adalatly paýlanýan "has gowy ösüş" modeline esaslanýar.

Maliýe giňişliginiň daralmagy we HPG-dan "Duýduryş" duýduryşlary

Burnham hökümetiniň bu ägirt uly özgertmeler meýilnamasyna iň uly päsgelçilik, gaty çäkli döwlet býudjeti. Hökümet işgärlere salgyt ýüküni artdyrmazlygy we ýaşaýyş çykdajylaryny azaltmazlygy wada berdi; Goranyş çykdajylaryny köpeltmek, döwlet maýa goýumlaryny maliýeleşdirmek we sosial döwlet syýasatlaryny güýçlendirmek üçin täze çeşmeler döretmeli. Premýer-ministr Burnham maliýe düzgün-nyzamyna wepaly boljakdyklaryny mälim etse-de, hereket etmek üçin otaglary gaty dar ýaly görünýär.

Angliýanyň abraýly pikir merkezlerinden biri bolan Karar gaznasy tarapyndan geçirilen derňew, hökümetiň maliýe düzgünleriniň çäginde hereket edýän otagynyň 23,6 milliard funtdan takmynan 10 milliard funt sterlinge çenli azalandygyny görkezýär. Gurama, sarp edilmegine garaşýan býudjetde ätiýaçlyk çeşmeleriniň ýokdugy barada aç-açan duýduryş berýär. Şonuň ýaly-da, Halkara Walýuta Gaznasy (HPG) öz hasabatynda Angliýanyň býudjet şertleriniň kynlygy sebäpli döwlet çykdajylaryny gözegçiliksiz artdyrmak üçin marjasynyň ýokdugyny aýtdy. HPG, energiýa töleglerini goldaýanlaryň býudjet düzgüninde deňagramly bolmalydygyny maslahat berdi.

Halkara Pul Gaznasy, şeýle hem Iňlis hökümetiniň Eastakyn Gündogarda geosyýasy dartgynlylyk sebäpli ýüze çykýan energiýa krizislerine garşy ädimleriniň "berk maksatly, wagtlaýyn we býudjet taýdan deňagramly" bolmalydygyny aýtdy. Edaranyň çaklamalaryna görä, Iňlis ykdysadyýetiniň ösüş depgini 2025-nji ýylda 1,4 göterimden 2026-njy ýylda 1 göterime çenli peseler. Global energiýa üpjünçiliginde bolup biljek täze bökdençlikleriň bu haýallygy hasam çuňlaşdyryp biljekdigi aýdylýar.

Inflýasiýa spiraly we Angliýa Bankynyň göterim derejesiniň ýokarlanmagy

Býudjet çäklendirmelerinden başga-da, global ösüşleriň energiýa bahalarynda döredjek inflýasiýa basyşlary Burnham administrasiýasynyň ilkinji synaglaryndan biri bolar. Iň soňky maglumatlara görä, Angliýada ýyllyk inflýasiýa iýun aýynda 2,6 göterime çenli azaldy we maý aýynda 2,8 göterimden aşaklady. ABŞ bilen Eýranyň arasynda baglaşylan wagtlaýyn şertnamadan soň global energiýa bahalarynyň peselmegi bu pese gaçmakda täsirli boldy. Şeýle-de bolsa, sebitdäki dartgynlyk inflýasiýanyň gaýtadan ýokarlanmagy baradaky aladalary dowam etdirip, ýene-de güýçlenýär.

Iňlis milli ykdysady we jemgyýetçilik gözleg instituty (NIESR) tarapyndan berlen bahalara görä, inflýasiýanyň häzirki peselmegi täze hökümet üçin wagtlaýyn ýeňillik döredip biler, ýöne bu ýagdaý uzaga çekmez. Iýul aýyna çenli inflýasiýanyň ýene-de ýokarlanmak tendensiýasyna girmegine garaşylýar we bu ýokarlan tendensiýanyň 2027-nji ýylyň birinji çärýegine çenli dowam etmegine garaşylýar. Bu ssenariýa ýüze çyksa, Angliýanyň Bankynyň (BoE) göterim derejesini peseltmek prosesinde karar kabul etmegi çynlakaý çäklendirilip bilner.